گفت و گو با بهلول علیجانی؛ متخصص آب و هواشناسی
نقش مصرف سوخت فسیلی در تغییر آب و هوای ایران/ در دوره 100 هزار ساله افزایش دما هستیم

عصر ایران؛ یوسف ناصری- موضوع گرم شدن دمای سطح کُره زمین یا گرمایش جهانی، اگر چه با تاخیر اما بالاخره مدتی است که در کشور ما درباره آن بحث می شود و یکی از عوامل جدی شدن بحث در این زمینه، کاهش بارندگی است.

کارشناسانی ایران، کاهش بارندگی را به گرم شدن کره زمین و تغییر اقلیم نسبت می دهند. در دنیا، دیدگاه های مختلفی درباره علت گرم شدن زمین وجود دارد. برخی علت را در افزایش گازهای گلخانه ای از جمله دی اکسید کربن و متان می دانند.

گاز سمی دی اکسید کربن یا گاز کربنیک(CO2) به خاطر مصرف سوخت های فسیلی از جمله نفت و بنزین است و این گاز وارد جو زمین می شود و گرما را به خود جذب می کند.

گاز متان، یکی دیگر از گازهای گلخانه ای و سمی است که توسط حیوانات نشخوار کننده از جمله گاو تولید می شود و بر این اساس گفته شده اگر گوشت قرمز کمتری تولید و مصرف شود، گرم شدن کره زمین آرام تر رخ می دهد.

نقش مصرف سوخت فسیلی در تغییر آب و هوای ایران/در دوره 100 هزار ساله افزایش دما هستیم

در این میان، رونالد ترامپ، رئیس جمهور فعلی ایالات متحده آمریکا به طور کامل موضوع گرم شدن کره زمین را دروغ و فریب می داند. ترامپ پس از وقوع سرمای شدید در آمریکا و بارش برف در روزهای گذشته، با تمسخر گفت گرمای ادعایی در گرم شدن زمین را برای از بین بردن سرما استفاده کنیم.

همین موضوع گرم شدن کره زمین، محور گفت و گوی عصر ایران با دکتر بهلول علیجانی، اقلیم شناس و استاد دانشگاه شد. علیجانی، در سال 1360 دکترای جغرافیا(گرایش اقلیم شناسی) از دانشگاه ایالتی میشیگان آمریکا دریافت کرد.

علم آب و هوا شناسی یا اقلیم شناسی، آب و هوای هر منطقه را بررسی و تاثیر آن را بر زندگی انسان ها و موجودات بیان می کند.

دکتر علیجانی کتاب ها و مقالات متعددی در زمینه خشکسالی و آب و هوای ایران و مناطق مختلف کشورمان دارد. گفت و گوی عصر ایران با دکتر بهلول علیجانی درباره گرم شدن کره زمین را می خوانید.
***
*بر اساس صحبت های وزیر نیرو، از اول پاییز امسال به بعد میزان بارندگی کاهش شدیدی داشته و نسبت به دوره دراز مدت 30 ساله، حدود 58 درصد کاهش میزان بارندگی اتفاق افتاده است.
همچنین سرپرست گروه پژوهشی تغییر اقلی مرکز ملی اقلیم شناسی در سال 1392 گفته بودند تا 90 سال دیگر میزان بارش کاهش خواهد داشت و افزایش دما را خواهیم داشت.
با توجه به این که شما در حوزه اقلیم شناسی تحصیل کرده و تحقیقات زیادی در مورد اقلیم شناسی و آب و هوا شناسی ایران داشته اید، واقعا موضوع تغییر اقلیم و تغییرات اقلیمی یک تهدید جدی است؟

-از نظر جدی بودن که جدی است. تغییر اقلیم، جدی است و هوا دارد گرم می شود. بارندگی، دارد کم می شود. حالا این که مقدار آن چقدر است، روی این بخش، اختلاف نظر وجود دارد.

برای مثال، می گویند اگر یک درجه دما افزایش پیدا کند، بارندگی 15 درصد کم می شود یعنی مثلا تا سال 2050 میلادی و با فرض دو درجه گرمتر شدن، ممکن است 30 درصد بارندگی کُل ما کم شود.

البته در چند ماه گذشته که بارندگی ناچیزی داشته ایم، واقعا خیلی استثنایی است. اما به طور کلی، ما با کاهش بارندگی مواجه هستیم و افزایش دما. این دیگر ثابت شده است بر اساس مطالعاتی که تا حالا انجام شده.

نقش مصرف سوخت فسیلی در تغییر آب و هوای ایران/در دوره 100 هزار ساله افزایش دما هستیم

*در سال 2016 آقای ترامپ در زمانی که کاندیدای انتخابات ریاست جمهوری آمریکا بود بحث گرم شدن زمین را به تمسخر می گرفت. اخیرا و همزمان با سرمای شدید در آمریکا که در برخی ایالت های آن کشور حتی یک و نیم متر برف آمد، باز ترامپ در توئیتی ضمن تمسخر موضوع گرم شدن کره زمین اعلام کرد می خواستند آمریکا هزاران میلیارد دلار برای مقابله با گرمایش جهانی پول خرج کند.


با وجود این که بهترین دانشگاه های دنیا در آمریکا هستند و در رتبه بندی های بین المللی، دانشگاه های آمریکا معمولا رتبه های بالا را دارند، چگونه است این دانشگاه ها و دانشمندان زیادی که آمریکا دارد نمی توانند دولت آمریکا را قانع کنند که تغییراتی اساسی دارد اتفاق می افتد؟

-آنچه که اقلیم شناسان در سطح جهان یا در داخل ایران می گویند بر اساس مطالعات انجام شده است. الان در سطح جهانی، تغییر اقلیم را مرکزی به نام «هیات بین الدول تغییر اقلیم» پایش می کند. بر اساس گزارش پنجم که در سال 2013 منتشر شده تا 95 درصد اطمینان گفته اند هوا گرم می شود.

این مربوط به اقلیم شناسان است. اما در جهان به این بزرگی، هستند آدم های زیادی که نظرات مختلفی ارائه می کنند. نظرهای این افراد، یا منشاء سیاسی دارد یا ناشی از عوامل دیگر است. نه تنها مدیرانی مثل آقای ترامپ، حتی دانشمندانی هم هستند که می گویند تغییر اقلیم، وجود ندارد.

همه اینها نظر و نظریّه است و مطرح می کنند ولی ما اقلیم شناسان می گوییم هوا دارد گرم می شود. همه می بینند هوا دارد گرم می شود.

*چرا برخی از دانشمندان هم گرم شدن زمین را باور ندارند و می گویند این تغییرات به طور طبیعی اتفاق می افتد؟

-ما اگر دوره 400 هزار سال پیش را در نظر بگیریم و روند طبیعی گرمای زمین را بررسی کنیم، می بینیم هر 100 هزار سال یک دامنه بالارو دارد و 100 سال بعدی، دامنه پایین رو خواهد بود. الان ما در دامنه بالاروی کره زمین هستیم. یعنی به صورت طبیعی، دمای کره زمین، افزایش پیدا می کند.

آن افزایش طبیعی، روند ملایمی دارد و اکوسیستم های طبیعی، خودشان را با آن روند ملایم هماهنگ می کنند. اما از دهه 1970 به بعد، این روند طبیعی به خاطر فعالیت های انسان ها، از حالت طبیعی خارج شده و سرعت پیدا کرده است.

سرعت آن تغییرات، اینقدر زیاد شده که اکوسیستم ها[جامعه شامل گیاهان و میکروارگانیزم ها و حیوانات] و محیط طبیعی کره زمین، نمی توانند با این تغییرات، هماهنگ باشند. در نتیجه صدمه می بینند وگرنه حرف آنها درست است ولی ما می گوییم الان روند افزایش، خیلی سریعتر از آن حالت طبیعی شده و این مشکلات ایجاد شده.

*دامنه 100 هزار ساله بالارو در گرم شدن طبیعی کره زمین از چه زمانی شروع شده؟

-بر اساس اسناد تاریخی، این موضوع گفته شده و از 80 هزار سال قبل یا 90 هزار سال پیش به این طرف، دما روند افزایشی دارد.

*یعنی 10 هزار سال بعد یا 20 هزار سال بعد، دمای کره زمین تا حدی کاهش پیدا می کند؟

-نمی توانیم بگوییم کاهش پیدا می کند. ممکن است چنین وضعی اتفاق بیفتد.

نقش مصرف سوخت فسیلی در تغییر آب و هوای ایران/در دوره 100 هزار ساله افزایش دما هستیم

*بر اساس همان روند پایین رو مرتبط به میزان گرمای کره زمین که می گویید، چطور؟

-بله. با آن رفتار گذشته، ممکن است 10 هزار سال یا 15 هزار سال بعد، روند کاهشی شروع شود. البته اگر ما انسان ها، دخالت نکنیم و زمین، روال عادی خودش را طی کند. اگر زمین را به حالت طبیعی خودش بگذاریم، آن روند کاهشی شروع خواهد شد.

الان ما می گوییم آن روند طبیعی تغییرات، سرعت پیدا کرده و ما با مشکل مواجه شده ایم.

*آقای ترامپ اعتقاد دارد که بحث گرم شدن زمین صحیح نیست و باید صنایع زغال سنگ و نفت توسعه پیدا کند. طبق آماری هم که ارائه شده طی حدود 100 سال اخیر، به خاطر انقلاب صنعتی، سطح کره زمین یک درجه سانتی گراد افزایش پیدا کرده است.
دمای سطح زمین که یک درجه سانتی گراد افزایش پیدا کرده، به نظر شما، آیا عمدتا به خاطر مصرف انرژی فسیلی است؟

-بله. فقط به خاطر فعالیت های انسانی است. یعنی هیچ نوع فعالیت طبیعی در این 100 سال گذشته اتفاق نیفتاده که بگوییم مثل دوران چهارم زمین شناسی[از یک میلیون سال قبل شروع شده است] گاز کربنیک، خیلی زیاد شده و آتشفشان ها فعالیت شدید داشته اند یا گرد و غبارهای کیهانی، خیلی شدید بوده.

اتقاقاتی طبیعی مثل آن زمان رخ نداده است. این افزایش یک درجه ای، فقط به خاطر فعالیت های انسان ها و عمدتا مصرف سوخت فسیلی است.

*از جمله عواملی که به عنوان ایجاد کننده گازهای سمی و گلخانه ای «متان» نام می برند پرورش دام هایی مثل گاو است و همچنین آتش سوزی جنگل ها. یک علت دیگر هم می گویند آتش فشان هایی که الان فعال هستند. سهم این عوامل چقدر است در برابر تاثیر انرژی و سوخت فسیلی؟

-ما اگر بخواهیم سهم این عوامل را مقایسه کنیم، سهم گاز متان در مقایسه با گاز کربنیک، خیلی پایین است. اگر ما می خواهیم مشکل گرمایش زمین را حل کنیم معنایش این نیست که فوراً برویم فعالیت کشاورزی و دامداری را محدود کنیم.

ما باید جلوی تولید سوخت فسیلی را بگیریم. چون عمدتا گاز کربنیک ایجاد می کند و سهم متان در گرمایش زمین، خیلی پایین است.

*حدود 190 کشور به توافق محیط زیستی پاریس پیوسته اند برای کاهش گازهای سمی. چرا آمریکا در ماه های اخیر اعلام کرد که از این توافق نامه خارج می شود و چرا جدی است در این که فعالیت های صنایع نفتی و زغال سنگ را گسترش بدهد؟

-ما اقلیم شناسان می گوییم در رابطه با تغییر اقلیم، دو وظیفه داریم. یک وظیفه این است که مدیران و روسای کشورها را قانع کنند که برنامه ها را هماهنگ با تغییر اقلیم تهیه کنند. یک وظیفه هم این است که مردم عادی را قانع و آگاه کنند که با توجه به تغییر اقلیم، زندگی خود را اصلاح کنند.
مدیران یا رئیس های کشورها، همیشه حربه ای به نام منافع ملی دارند. می گویند این کار، به منافع ملی ما ضرر می زند. مثلا آقای ترامپ می گوید من حاضر نیستم این پول را بدهم.

نقش مصرف سوخت فسیلی در تغییر آب و هوای ایران/در دوره 100 هزار ساله افزایش دما هستیم

در معاهده پاریس، قرار است کشورهای پیشرفته به کشورهای دیگر کمک کنند که این کشورها خودشان را اصلاح کنند و بالا بیایند. چون بدون کمک کشورهای توسعه یافته، خیلی سخت است.

سوخت های فسیلی برای توسعه اکثر کشورها لازم است ولی کشورهای پیشرفته می گویند شما این سوخت را طوری مصرف کنید که گاز کربنیک زیادی تولید نکند. در حالی که تحقق این موضوع، نیاز به صنایع پیشرفته و اصلاح روش های موجود دارد که هزینه می بَرد.

آقای ترامپ می گوید من نمی خواهم در چارچوب معاهده پاریس، پول بدهم و نمی خواهم کمک کنم. به قول معروف می گوید به من چه ربطی دارد که جهان، آتش می گیرد من می خواهم برای خودم زندگی کنم. معنای صحبت ترامپ، این است.

*شما از سال 1355 تا سال 1360 برای تحصیل در مقاطع فوق لیسانس و دکترا در آمریکا حضور داشته اید و با آنجا اشنایی کامل دارید.
این همه دانشمندی که در آمریکا فعالیت دارند چطور باعث شدند دولت اوباما برای تهیه توافق پاریس در جهت کاهش گازهای سمی در جهان فعال باشد ولی دولت بعدی کاملا متفاوت رفتار می کند و متخصصان و دانشمندان نتوانسته اند دولت آمریکا را برای ادامه فعالیت در زمینه مقابله با گرم شدن زمین قانع کنند؟

-این همه دانشمند فقط صحبت می کنند و نمی توانند دولت را مجبور به انجام کار خاصی کنند. مدیران با توجه به شخصیت و زمینه فکری خودشان، باید هماهنگ شوند. مثلا آقای اوباما، هماهنگ بوده و الان آقای ترامپ می گوید من نمی خواهم و مثلا صرفه اقتصادی، خیلی مهمتر از این است که یک وضعیت بهبود و ایده آل در سطح جهان ایجاد شود.

تفاوت به خاطر همین است. دانشمندان و هیات بین الدول تغیییر اقلیم(IPCC) تا مدیریت آمریکا را قانع کنند چندین سال طول می کشد. شاید هم آن موقع، آقای ترامپ، دیگر رئیس جمهور نباشد.

باید به آرامی، این افراد قانع شوند که این کار در سطح جهان انجام شود. در صورتی که معاهده پاریس عملی نشود، ممکن است تا سال 2100 میلادی، افزایش دما 4 درجه شود و این یعنی جهنم.

*این که مثلا در بدترین حالت سطح کره زمین 4 درجه افزایش پیدا کند در عمل هوای سطح شهرهای ما چگونه می شود؟

-برای مثال ممکن است برخی بگویند به خاطر یک درجه گرم شدن هوا اینهمه داد و بیداد راه انداخته اند یک درجه گرما که چیزی نیست.

اما ما می گوییم رفتار طبیعیت، به صورت نرمال است. یعنی در اکثر موارد و بیش از 95 درصد موارد، در محدوده میانگین است. کمتر از 5 درصد یعنی دو و نیم درصد از موارد، دما خیلی بالا می رود مثل تابستان های خیلی گرم یا دو و نیم درصد از موارد، دمای خیلی پایین داریم.

یکی از ویژگی های تغییر اقلیم، این است که اگر میانگین دمای کره زمین، یک درجه افزایش پیدا کند روزهای بسیار گرم تابستان، خیلی زیاد می شود و مثل ماه های اخیر بارندگی نداریم.

نقش مصرف سوخت فسیلی در تغییر آب و هوای ایران/در دوره 100 هزار ساله افزایش دما هستیم

در شرایط تغییر اقلیم، خشکسالی ها و امواج گرما فراوان تر می شود و سیلاب ها فراوان تر می شوند. به همین دلیل است که می گوییم تغییر اقلیم، معضل است.

*در هفته های اخیر که بارش برف زیادی در آمریکا اتفاق افتاده است آیا این مقدار بارش حالت کاملا غیر طبیعی دارد و نسبت به میانگین دراز مدت بارش آن کشور یا بارش های کنونی قاره اروپا نسبت به میانگین بارش اروپا فاصله زیادی دارد؟

-غیر طبیعی نیست. برای این که ایالت های شمالی آمریکا، تجربه بارش برف های سنگین دارند. این که الان هم در آمریکا سرما هست، غیر طبیعی نیست.

*پس به اعتقاد شما، دلیل یا توجیه آقای ترامپ، در مورد سرد شدن هوا منطقی نیست؟

-دلیل آقای ترامپ، منشاء و ریشه سیاسی دارد و نه علمی. او منافع سیاسی خودش را می بیند. در سال های آینده آمریکا و روسیه و کانادا در قطب شمال مشکل خواهند داشت. چون یخ های قطبی، ذوب می شود و خشکی هایی در قطب شمال بیرون می آید. آن خشکی هایی که از زیر یخ های قطبی بیرون می آیند بین این سه کشور منشاء اختلاف می شود.

*علاوه بر تاثیر منفی گازهای سمی در گرم شدن زمین، فعالیت خورشید کم و زیاد می شود...

-این عامل تاثیر ندارد.

*لکه های خورشیدی، سرد و روی سطح آفتاب هستند. اندازه بعضی از این لکه ها به اندازه کره زمین است. شکل گیری و از بین رفتن این لکه ها که نسبت به بدنه اصلی خورشید، حرارت کمی دارند چه تاثیری می تواند روی کره زمین داشته باشد؟

-لکه های خورشیدی تاثیر ندارند. عمر برخی از لکه های خورشیدی 11 سال است. اگر لکه های خورشیدی تاثیر داشته باشد بایستی هر 11 سال، یک اتفاق در کره زمین بیفتد. در حالی که ما چنین وضعی را مشاهده نمی کنیم. البته برخی هم، تاثیر کهکشان و محور زمین را مطرح می کنند ولی این عوامل تاثیر ندارند.

*در سال 2015 بالا رفتن دمای کره زمین رکورد زده بود و بعد سال 2016 گرمترین سال طی حدود 150 سال اخیر شد که تقریبا از آن زمان اطلاعات کره زمین ثبت شده. باز در سال 2017 همین وضعیت تکرار شده و سال 2017 گرمترین سال طی این دوره شده. چرا دمای کره زمین در این چند سال به سمت گرم شدن رفته است؟

-برای مثال اگر سال 2015 رکورد می زد و بعد یک دفعه سال 2016، سرد می شد آن موقع می گفتیم روند تغییر اقلیم خیلی مشهود نیست ولی شما الان می بینید هر سالی که می آید رکورد می زند و نسبت به سال قبل، گرمتر می شود. این گرمتر شدن، مشکل است.

من در تابستان امسال تحقیقی در زمینه دمای گرم ایران انجام دادم. ما در ایران و در اکثر ایستگاه های هواشناسی متوجه شدیم که اصلا دماهای بسیار بالا، دیگر استثنایی نیستند و دارد عادی می شود. در این حالت مردم باید بگویند اقلیم ما، دارد تغییر می کند.

نقش مصرف سوخت فسیلی در تغییر آب و هوای ایران/در دوره 100 هزار ساله افزایش دما هستیم

*به هر حال مقامات دولت ما اعلام کرده اند کاهش بارندگی ایران در سال 1396 در دوره 30 سال اخیر بی سابقه است. اگر مقایسه کنیم میانگین کشورهای دیگر چگونه است و کشورهای دیگر همین مشکلات گرم شدن هوا را دارند یا احیانا وضعیت های متفاوت و خاصی دارند؟

-همه کشورها، این مشکلات را دارند. اما شدت تغییر اقلیم، در جاهای مختلف کره زمین فرق می کند. برای مثال، روسیه از گرمایش هوا و تغییر اقلیم خیلی خوشحال است. چون سرزمین های شمالی روسیه که همیشه زیر یخ بودند، الان گرم می شود.

الان سرزمین های کشاورزی روسیه به طرف شمال گسترش پیدا می کند. اما بعضی مناطق مثل خاورمیانه و عرض های اطراف مدار رأس السرطان از جمله ایران و عربستان و اطراف مدیترانه و مخصوصا خاورمیانه، شکننده ترین منطقه جهان از نظر تغییر اقلیم است. تغییر اقلیم، بالاترین صدمه را به منطقه خاورمیانه می زند.

*ایالت های جنوبی آمریکا که تقریبا در همان عرض جغرافیایی که ایران قرار دارد، قرار گرفته اند آیا آن ایالت ها هم وضعیتی بحرانی دارند؟

-بله. مثل هم هستند. وضع ایالت های جنوبی نسبت به ایالت های شمالی آمریکا، بدتر است و با ایران فرقی ندارد. منطقه جَنب حارّه و مخصوصا در مناطق بیابانی، اکوسیستم ها شکننده هستند. اگر یک ضربه هم به آنها وارد شود بدتر می شود.

*مدیرکل پیش بینی سازمان هواشناسی کشورمان اعلام کرده که الگوی جوی در فصل تابستان به گونه ای بوده که شکل گیری ابر و سامانه بارشی اتفاق نمی افتد. گفته است واچرخَند جَنب حارّه ای در خاورمیانه حاکم است.

-ایشان درست گفته است. در دوره گرم سال، یک سیستم در خاورمیانه و دریای مدیترانه حاکم می شود. ما به آن می گوییم «واچرخَند» یا «پُرفشار جَنب حارّه».

این سیستم می آید و در یک دوره طولانی مستقر می شود ولی معمولا در سال های عادی، این سیستم از اواسط شهریور و اوایل مهر ماه، شروع می کند به عقب نشینی.

دلیل عقب نشینی آن، این است که بادهای غربی که دور نیمکره شمالی زمین، می وزند و در عرض های جغرافیایی بالاتر قرار دارند، از اول مهر ماه شروع می کنند به طرف جنوب پیشروی کردن.

به تدریج که بادهای غربی، پیشروی می کنند همین کمربند پُرفشار که در منطقه ما مستقر است، به طرف جنوب می رود و عقب نشینی می کند. بادهای غربی، سیستم های ناپایدار هستند، باران و ابر می آورند و از دریای مدیترانه، رطوبت می آورند.

امسال، این بادها نیامده اند و آمدن آنها به عقب افتاده است یعنی کارشان کُند شده. درست است که بادهای غربی به طور پراکنده می آیند ولی هنوز به صورت شرایط خوب و ایده آل نشده. دلیل آن هم، گرمایش کره زمین است.

همه این عوامل به همدیگر وابسته هستند. نمی شود گفت یک عامل، دلیل دیگری است و آن دیگری، معلول این. هم دلیل هستند و هم معلول و همه با هم کار می کنند.

*در وضعیت گرم شدن هوا و این که قطب شمال به سمت گرم شدن می رود، آیا هوای شدیدا سرد از سمت قطب شمال به سمت ایران نخواهد آمد؟

-اقلیم، ذاتاً بی نظم هست ولی موقعی که تغییر اقلیم اتفاق می افتد، این بی نظمی، شدیدتر می شود. الان کشور ایران گرم است و همه می گویند هوا گرم است ولی یک دفعه ممکن است یک سیستم از قطب شمال، سریع به طرف جنوب بیاید و وارد استان آذربایجان یا استان خراسان شود و سرمای منفی 20 درجه تولید کند. این بی نظمی است.

*این که کارشناسان مرکز ملی اقلیم شناسی ایران پیش بینی کرده اند که تا سال 2100 میلادی بین 3 تا 5 درجه دمای هوا افزایش پیدا می کند، چقدر تاثیر دارد در وضعیت ایران و تغییر آب و هوای ایران؟

-من نمی گویم پیش بینی آنها غلط است. ما بر اساس شرایط فعلی و رفتار گذشته، می گوییم اگر وضعیت، این طور باشد مثلا سال 2070 این طور خواهد شد. به این می گویند سناریو که با استفاده از مدل های اقلیمی انجام می شود.

سناریوی خوش بینانه می گوید اگر مثلا جنگ نباشد، صلح برقرار باشد، محیط زیست تخریب نشود و انسان ها با طبیعت مهربان باشند و با همدیگر مهربان باشند آن موقع دنیا بهشت می شود و در سال 2100 میلادی حداکثر افزایش دما یک درجه یا یک و نیم درجه خواهد بود.

از آن طرف، بد بین  ها می گویند مگر می شود جنگ نباشد. این بدبین ها می گویند در سال 2100 میلادی، دما 4 درجه افزایش پیدا خواهد کرد.
معاهده پاریس برای همین بوده که کاری کنیم دمای کره زمین در سال 2100 میلادی، حداکثر یک و نیم درجه افزایش پیدا کند. این خوش بینانه ترین حالت است.

ما مطمئن هستیم نه آن حالت بد بینانه اتفاق خواهد افتاد و نه حالت خوش بینانه. چون بالاخره همه قبول داریم که تکنولوژی دارد پیشرفت می کند.
همان آمریکا که می گوید حاضر نیستم برای اجرای معاهده پاریس همکاری کنم در داخل آمریکا از نظر تکنولوژی و تمیز کردن هوا کارهای زیادی انجام می دهند. اگر این فعالیت ها گسترش پیدا کند مطمئنا دمای کره زمین، خیلی بالا نمی رود.

برای مثال اتحادیه اروپا تصویب کرده است که در سال 2050 میلادی، سوخت فسیلی به هیچ وجه در اتحادیه اروپا مصرف نشود. یا درست است که چین، بزرگترین کشور آلوده کننده است ولی بزرگترین و پیشروترین توسعه صنعتی را انجام می دهد که جلوی افزایش دما را بگیرد.