عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ به عکسی که در گزارش آمده نگاه کنید؛ ساعتی پیش گرفته شده است. خط منظمی که از این نقطه از جهان عبور میکند، مملو از پروازهای بینالمللی است؛ پروازهایی که احتمالاً از اروپا و ترکیه راهی قطر، امارات، بحرین یا شرق و جنوب آسیا هستند. این مسیر، یک کریدور بزرگ بینالمللی هوانوردی است که اغلب پروازها از بالای سر عراق عبور میکنند.
سالها پیش این کریدور پروازی متعلق به ایران بود. بسیاری از پروازهای اروپایی برای رسیدن به آسیا و شرق آسیا از آسمان ایران عبور میکردند و در بسیاری از موارد، مسیر ایران کوتاهتر بود. اما بهمرور زمان و با شدت گرفتن تحریمها، ایران کمکم این جایگاه را از دست داد و پروازهای عبوری کاهش یافتند و در نتیجه درآمد کشور از این مسیر بهشدت کم شد.
همه کشورها از آسمان خود درآمد دارند. هر هواپیمای بینالمللی که از آسمان یک کشور عبور کند، باید عوارضی پرداخت کند که به آن «عوارض عبور هواپیمایی» گفته میشود. این عوارض بر اساس مدت زمان پرواز در آسمان آن کشور و وزن هواپیما محاسبه میشود. کشورهایی که در کریدورهای اصلی پروازهای بینالمللی قرار دارند، درآمد بسیار بالایی از عبور هواپیماها بهدست میآورند؛ درست همانطور که ایران زمانی یکی از مهمترین مسیرهای پروازی اروپا به جنوب و شرق آسیا بود.
روسیه تا پیش از آغاز جنگ اوکراین یکی از پردرآمدترین کشورهای جهان از نظر پروازهای عبوری بهشمار میرفت. حتی گفته میشود درآمد سالانه این کشور از آسمان خود حدود دو میلیارد دلار برآورد میشد. اما با آغاز جنگ اوکراین و بهویژه پس از سقوط یک هواپیمای مسافربری در محدوده جنگی، بسیاری از شرکتهای هواپیمایی مسیرهای خود را تغییر دادند و روسیه نیز بخشی از این درآمد را از دست داد.
ترکیه از گذشته تا امروز یکی از مهمترین مسیرهای پروازی و یکی از بزرگترین و امنترین کریدورهای هوایی جهان بوده است. بسیاری از پروازهای بینالمللی از آسمان ترکیه عبور میکنند. گفته میشود بیش از هزار و هفتصد پرواز عبوری روزانه از آسمان ترکیه انجام میشود و این کشور سالانه حدود یکونیم میلیارد دلار از این مسیر درآمد دارد.
فرانسه نیز یکی از کشورهای اروپایی است که عوارض عبور هوایی بسیار بالایی دریافت میکند. گفته میشود این کشور در سال ۲۰۲۳ نزدیک به دو میلیارد دلار از این محل درآمد داشته و تعداد پروازهای عبوری از آسمان فرانسه حتی از ترکیه هم بیشتر است. در این میان، کانادا نیز یکی از بزرگترین دریافتکنندگان عوارض هوایی است و سالانه حدود یک میلیارد دلار از این راه درآمد دارد. ایالات متحده نیز اگرچه در کریدورهای اصلی بینالمللی قرار ندارد، اما همچنان سالانه چند میلیارد دلار از طریق عوارض هوایی کسب میکند.
تا پیش از این، اغلب پروازهای عبوری پس از عبور از آسمان ترکیه وارد آسمان ایران میشدند و از بالای سر ایران به سمت امارات یا جنوب آسیا ادامه مسیر میدادند. این مسیر کوتاهتر بود و شرکتهای هواپیمایی ترجیح میدادند از آن استفاده کنند. اما با آغاز تحریمها، شرکتها مسیر خود را تغییر دادند و اکنون پس از عبور از آسمان ترکیه، از نزدیکی مرز ایران و در خاک عراق به سمت خلیج فارس و سپس بحرین، قطر، امارات یا جنوب و شرق آسیا حرکت میکنند.
تا سال ۲۰۱۲، آسمان ایران همچنان مملو از پروازهای بینالمللی بود و گفته میشود سالانه بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار درآمد داشت. اما آمارها نشان میدهد این رقم اکنون به حدود یکدهم آن کاهش یافته است؛ هرچند همین مقدار اندک نیز پس از وقوع جنگ دوازدهروزه به کمترین سطح خود رسید.
جنگ دوازدهروزه باعث تعطیلی پروازها در محدوده ایران، عراق، سوریه، اسرائیل و بسیاری از کشورهای منطقه شد. اگرچه پس از پایان جنگ، بهدلیل اختلال در سیستم راداری ایران، آسمان این کشور تا چند هفته باز نشد و همین موضوع باعث شد پروازهایی که هنوز از آسمان ایران عبور میکردند، تصمیم بگیرند وارد کریدور عراق شوند.
در همان مقطع، عراق نیز از تبعات حمله اسرائیل به ایران متضرر شد و با ناامن شدن آسمان منطقه، بسیاری از کشورها تصمیم گرفتند مسیر پروازهای خود را تغییر داده و به سمت عربستان بروند. گفته میشود عربستان در همان دوازده روز درآمد بسیار هنگفتی از پروازهای عبوری در آسمان خود بهدست آورد.
پیش از جنگ دوازدهروزه و بر اساس آمارهای منتشرشده در سال ۲۰۲۵، تعداد پروازهای عبوری روزانه از آسمان عراق بیش از ۷۰۰ پرواز بوده است. دولت عراق بهطور ثابت حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ دلار به ازای هر پرواز مسافربری دریافت میکند. گفته میشود در ایام پرترافیک و نزدیک به تعطیلات بینالمللی، درآمد عراق از پروازهای عبوری حتی به حدود ۱۰ میلیون دلار در ماه هم میرسد. این در حالی است که عراق در جریان جنگ دوازدهروزه، روزانه بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار دلار ضرر میکرد.
در حال حاضر، عمده پروازهایی که از اروپا به سمت بحرین، قطر، امارات یا مسقط انجام میشوند، از بالای سر عراق عبور میکنند و سپس در خلیج فارس مسیر خود را به سمت مقاصدشان ادامه میدهند؛ در حالی که پیش از این، آسمان ایران میزبان پروازهایی از پاریس، فرانکفورت، آمستردام یا رم بود که به سمت آسیا پرواز میکردند.