عصر ایران ؛ حسن ظهوری ــ عکسهایی که در فیلم میبینید بهسختی تهیه شدهاند و شاید نتوانند بهطور کامل گویای اتفاقی باشند که در تنگاب در نزدیکی فیروزآباد فارس، در حال رخدادن است. به همین دلیل لازم است توضیح کوتاهی، بدهم تا ماجرا روشن شود.
همانطور که گفته شد، عکس از تنگاب است؛ منظر تاریخی و فرهنگی آثار باستانی ساسانی در فارس که ثبت میراث جهانی شده و محدودهای که بهتازگی فعالیت یک معدن در آن آغاز شدهاست. در این تصویر، یکی از تونلهای دسترسی به محدوده تنگاب دیده میشود. اگر در خروج از تونل ــ زمانی که از شیراز به سمت فیروزآباد حرکت میکنید ــ بایستید و به صخرههای بالادست نگاه کنید، با یکی از زیباترین و منحصربهفردترین نقشبرجستههای ساسانی روبهرو میشوید؛ آثاری که نمونه مشابه آنها در ایران وجود ندارد.
این نقشبرجسته صحنه نبرد و پیروزی اردشیر بابکان و پسرش شاپور را در نبرد با اردوان پنجم، آخرین شاه اشکانی، به تصویر میکشد. البته در اینجا تنها یک نقشبرجسته وجود ندارد، بلکه دو نقشبرجسته مهم دیده میشود؛ نقش دوم صحنه دریافت حلقه قدرت توسط بنیانگذار ساسانیان، اردشیر بابکان، از اهورامزدا را نشان میدهد.
حال تصور کنید که دقیقاً در فاصلهای حدود ۱۰۰ متری این نقشبرجستههای بسیار ارزشمند، عملیات سنگین استخراج سنگ در حال انجام است؛ آنهم در محدودهای که ثبت جهانی شده است. در واقع، راه باستانی ورود به تنگاب، نقشبرجستهها و قلعه دختر همگی در محدوده حریم ثبت جهانی میراث فرهنگی قرار دارند.
تنگاب یکی از مهمترین محوطههای دوره ساسانی است که آثار بسیار ارزشمندی را در خود جای داده؛ از جمله قلعه دختر، دو نقشبرجسته شاخص ساسانی و یک پل تاریخی. فعالیتهای معدنی میتواند به همه این آثار آسیبهای جدی و جبرانناپذیر وارد کند.
وجود معدن در محدوده تنگاب اتفاق تازهای نیست. حدود ۲۰ سال است که معدنی در این منطقه فعالیت میکند، اما از حدود ۱۰ سال پیش، بهویژه پس از ثبت جهانی محور باستانی آثار ساسانی فارس، شکایتهای متعددی درباره فعالیت این معادن مطرح شد. این اعتراضها منجر به اتخاذ تصمیماتی درباره چگونگی استخراج و محدودکردن دامنه فعالیت معدن شد. قرار بر این بود که بهرهبرداری صرفاً بهصورت دستی و سنتی انجام شود؛ بدون استفاده از انفجار و بدون بهکارگیری ماشینآلات سنگین.
با این حال، در دو سال گذشته گزارشهایی منتشر شده مبنی بر ورود ماشینآلات سنگین به منطقه و حتی دریافت مجوز برق از اداره برق؛ در حالی که کارشناسان میراث فرهنگی تأکید دارند که چنین مجوزهایی که میتواند بر سرعت روند فعالیت معادن و استفاده از ماشینآلات منجر میشود نباید داده میشد و گفته میشود همکاری مناسبی هم از سوی بهرهبرداران معدن با میراث فرهنگی صورت نمیگیرد.
از سوی دیگر، به گفته کارشناسان، این معدن وارد حریم قلعه دختر شده و حریم اثر را بهطور مستقیم تحت تأثیر قرار داده است. در این عکس، بخشی از فعالیت معدن دیده میشود؛ در حالی که قلعه دختر دقیقاً پشت همین کوه قرار دارد و فاصله چندانی با محل فعالیت معدن ندارد. بدیهی است که فعالیت ماشینآلات سنگین و حتی انفجارهای احتمالی میتواند تأثیرات مخرب و جدی بر این اثر تاریخی داشته باشد.
قلعه دختر یکی از مهمترین آثار تاریخی دوره ساسانی در استان فارس است. این بنای منحصربهفرد، نخستین دژ ساسانی شناختهشده به شمار میرود و بر اساس پژوهشها، گفته میشود نخستین نمونه از گنبد ایرانی که بعدها در دوره اسلامی بهویژه در معماری مساجد گسترش یافت، برای اولین بار در قلعه دختر ساخته شده است. از سوی دیگر، خود قلعه دختر هم با بحرانهای متعددی روبهرو است. این اثر سالهاست درگیر داربستهای فلزی بسیار بزرگی است و وضعیت حفاظتی و مرمتی آن در بلاتکلیفی به سر میبرد؛ شرایطی که نهتنها به منظر تاریخی بنا آسیب زده، بلکه آینده این اثر ارزشمند را هم با ابهام جدی مواجه کرده است.
اما به یک عکس دیگر در فیلم هم نگاه کنید. در نگاه نخست شاید یک ساختوساز روستایی ساده به نظر برسد، اما از منظر میراث فرهنگی و حفظ حریم و منظر تاریخی آثار ثبت جهانی فارس، بهویژه در محدوده قلعه دختر، اهمیت بسیار زیادی دارد. این تصویر مربوط به یک ساختوساز غیرمجاز است که ضوابط ارتفاعی را رعایت نکرده و میتواند در آینده منظر تاریخی کاخ اردشیر را مخدوش کند. حداکثر ارتفاع مجاز در این محدوده ۴ متر است، اما به نظر میرسد این خانه روستایی از این حد نیز فراتر رفته است. در نتیجه، نهتنها حریم اثر نقض شده، بلکه ضوابط ارتفاعی و طرح هادی روستا نیز زیر پا گذاشته شده و این مسئله میتواند به تخریب منظر ثبت جهانی منجر شود.
محدوده تاریخی فیروزآباد فارس مدتی است با ضعف جدی در نظارت مواجه است و نقدهای فراوانی به شیوه مدیریت این بخش از آثار تاریخی استان فارس وارد میشود. چندی پیش نیز تصاویری منتشر شد که انفجارهای ناشی از فعالیتهای راهسازی را در فاصلهای کمتر از یک کیلومتر از کاخ باشکوه اردشیر نشان میداد؛ اقدامی که در تاریخ مداخلات میراث فرهنگی ایران بیسابقه و بسیار عجیب است، آنهم در شرایطی که هیچیک از مدیران میراث فرهنگی مانع آن نشدند.
همچنین تصاویری منتشر شد که نشان میداد کشاورزان در شهر تاریخی گور، اولین شهر دایرهای جهان متعلق به دوره ساسانی اقدام به شخمزدن زمینهای کشاورزی در محدودههای ممنوعه کردهاند؛ بهطوری که حتی در مشاهدات کارشناسان، تکههایی از سفال و آثار تاریخی دوره ساسانی از دل خاک بیرون آمده بود. این در حالی است که این محدوده از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و باستانشناسان معتقدند که احتمالاً این منطقه، مزارات یا گورستان باستانی ساسانیان بوده که هنوز بهدرستی کاوش نشده و اطلاعات ارزشمندی از دوره ساسانی در دل آن مدفون باقی مانده است.