عصر ایران؛ دکتر حسین چناری (مدرس دانشگاه و مشاور امور آموزشی) - مدیریت بحرانهای رفتاری یکی از حساسترین و مهمترین وظایف معلمان است. در هر کلاس درس، صرفنظر از سطح سنی و زمینه فرهنگی دانشآموزان، احتمال بروز رفتارهای پرچالش وجود دارد. این رفتارها ممکن است بهصورت بینظمیهای کوچک آغاز شوند اما در صورت عدم مدیریت مؤثر، میتوانند به بحرانهای بزرگتر منجر شوند و روند یادگیری را مختل کنند.
نظریه تحلیل رفتار متقابل ابزارهایی فراهم میکند تا معلمان نه تنها این رفتارها را بهتر بشناسند، بلکه بتوانند با انتخاب پاسخ مناسب و طراحی پیشگیریهای مؤثر، از تبدیل آنها به بحرانهای تخریبی جلوگیری کنند.
مهمترین بخش نظریه تحلیل رفتار متقابل سه حالت خود (والد، بالغ، کودک) میباشد. این سه حالت در واقع بازنمایی الگوهای فکری، احساسی و رفتاری ما هستند که در تعاملات روزمره، بهویژه در کلاس درس، به شکل پیامهای کلامی و غیرکلامی بروز مییابند.
والد شامل دستورها، ارزشها و الگوهای رفتاری آموختهشده است.
بالغ بر پایه تحلیل منطقی و واقعیت شکل میگیرد.
کودک نمایانگر احساسات و خلاقیتها، اما گاه نیز منبع واکنشهای هیجانی خام است.
این سه حالت، اساس تحلیل رفتارهای متقابل در محیط آموزشی محسوب میشوند. معلمی که تنها از والد انتقادگر استفاده میکند، ممکن است مقاومت و اضطراب در دانشآموز ایجاد کند، در حالیکه ارتباط بالغ-بالغ، زمینه یادگیری فعال و اعتماد متقابل را فراهم میآورد.
مدیریت بحرانهای رفتاری در کلاس نه به معنی سرکوب دانشآموزان پرچالش، بلکه به معنای شناخت منبع رفتار، انتخاب پاسخ مناسب و طراحی سیستمهای پیشگیرانه است. معلمی که از تحلیل رفتار متقابل استفاده میکند، میداند که رفتارهای مشکلساز اغلب پیامهایی پنهان هستند.
با تحلیل درست و واکنش بالغ، میتوان نه تنها بحران را کنترل کرد، بلکه فرصت رشد شخصی و اجتماعی برای دانشآموزان فراهم نمود.
دانشآموزان پرچالش معمولاً کسانی هستند که مکرراً رفتارهای نامناسب یا اختلالآفرین نشان میدهند. این رفتارها میتواند ناشی از عوامل شخصی (اضطراب، مشکلات خانوادگی)، اجتماعی (تأثیر همسالان) یا محیطی (کمبود حمایت آموزشی) باشد.
از دید تحلیل رفتار متقابل، معلم باید در برخورد با این دانشآموزان حالت خود را هوشمندانه انتخاب کند:
الف. اگر معلم با حالت والد انتقادگر واکنش دهد (مثلاً «تو همیشه شلوغ میکنی»)، احتمالاً دانشآموز به حالت کودک معترض یا ناسازگار میرود.
ب. اگر معلم از حالت بالغ پاسخ دهد («میبینم امروز انرژی زیادی داری؛ بیا آن را در گروه صرف کنیم»)، ارتباط سازندهتری شکل میگیرد.
ج. استفاده از والد حمایتگر نیز میتواند در شرایطی که دانشآموز به توجه عاطفی نیاز دارد، مؤثر باشد.
مثال: در یک کلاس راهنمایی، دانشآموزی مرتباً وسط درس معلم ریاضی صحبت میکرد. معلم بهجای تذکر تند، از حالت بالغ وارد شد و گفت: «من متوجه شدم تو ایدهای داری؛ میخواهی آن را با کلاس به اشتراک بگذاری؟» با این تغییر، دانشآموز به جای تخریب کلاس، به بخشی از گفتوگو تبدیل شد.
یکی از ابزارهای مهم در تحلیل رفتار متقابل، تحلیل رفتار و پیامهای متقابل است. معلم باید بتواند تشخیص دهد که رفتار دانشآموز از کدام حالت «من» (والد، بالغ، کودک) ناشی میشود تا پاسخ متناسب انتخاب کند.
1. مشاهده: رفتار دقیق دانشآموز (قطع صحبت، بیاحترامی، بیتوجهی).
2. شناسایی حالت خود: مثلاً آیا این رفتار از کودک ناسازگار ناشی شده یا از والد انتقادگر تقلیدی است؟
3. انتخاب پاسخ: بهترین واکنش از حالت بالغ یا والد حمایتگر داده میشود.
4. ارزیابی پیامد: بررسی تأثیر پاسخ معلم بر ادامه کلاس.
الف. رفتار: دانشآموز دفتر مشق خود را پاره میکند و به گوشه کلاس پرت میکند.
ب. تحلیل: رفتار از حالت کودک معترض.
ج. پاسخ مناسب: معلم از بالغ استفاده میکند («به نظر میرسد ناراحت هستی. میخواهی بعد از کلاس در این باره صحبت کنیم؟»).
د. پیامد: دانشآموز آرامتر میشود و کمتر احساس طردشدگی میکند.
پیشگیری مهمتر از واکنش است. معلمانی که فضای کلاس را بر اساس تحلیل رفتار متقابل طراحی میکنند، از بروز بسیاری از بحرانهای رفتاری جلوگیری میکنند.
1. قرارداد روشن کلاسی: همانطور که در بخش اول گفته شد، توافقهای شفاف با دانشآموزان باعث کاهش سوءتفاهم و تضاد میشود.
2. توجه مثبت مداوم: بسیاری از رفتارهای تخریبی در اصل جستوجوی توجه هستند. با ارائه نوازشهای مثبت، نیاز به رفتارهای منفی کاهش مییابد.
3. آموزش مهارتهای ارتباطی به دانشآموزان: مثلاً آموزش اینکه چگونه درخواست خود را از حالت بالغ بیان کنند.
4. مدیریت هیجانات: استفاده از تکنیکهای آرامسازی (مثل شمارش تا ۱۰، تنفس عمیق، یا وقفه کوتاه در کلاس) در مواقع تنش.
5. پیشبینی بحرانها: شناخت دانشآموزانی که بیشتر در معرض رفتارهای مشکلساز هستند و طراحی راهکارهای جایگزین برای آنها (مثلاً سپردن نقش مثبت در گروه).
الف. معلم و دانشآموزان دفترچهای طراحی میکنند تا در آن نمونههایی از رفتارهای مشکلساز ثبت شود.
ب. سپس در جلسات گروهی، حالتهای خود و پاسخهای ممکن بررسی میشوند.
ج. نتیجه: افزایش خودآگاهی و یادگیری راههای جایگزین.
الف. معلم سناریوهایی از بحرانهای رایج کلاس (مانند دعوای دو دانشآموز یا بیاحترامی به معلم) طراحی میکند.
ب. گروهها باید راهحلهای مبتنی بر حالت بالغ پیشنهاد دهند.
ج. بهترین سناریوها در کلاس بهصورت شبیهسازی اجرا میشوند.
الف. دانشآموزان روی کارتهایی مینویسند: «چه کاری میتوانم انجام دهم تا کلاس آرامتر باشد؟»
ب. کارتها روی دیوار نصب میشوند و به مرور زمان تبدیل به مجموعهای از استراتژیهای پیشگیرانه میگردند.