وظیفه اصلی مددکاری اجتماعی توانمندسازی افراد، خانوادهها، گروهها و جوامع برای حل مسائل اجتماعی، بهبود کیفیت زندگی و دستیابی به عدالت اجتماعی است. مددکار اجتماعی با استفاده از دانش تخصصی، مهارتهای حرفهای و ارزشهای انسانی، به شناسایی مشکلات، بسیج منابع، حمایتگری، مداخله حرفهای و تقویت ظرفیتهای فردی و اجتماعی میپردازد تا افراد بتوانند بهصورت پایدار و مستقل با چالشهای زندگی مواجه شوند.
مددکاری اجتماعی یکی از مهمترین و اثرگذارترین حرفههای علوم اجتماعی است که نقش محوری در ارتقای سلامت اجتماعی، کاهش آسیبهای اجتماعی و بهبود کیفیت زندگی انسانها ایفا میکند. در دنیای امروز که جوامع با چالشهایی همچون فقر، نابرابری اجتماعی، فروپاشی روابط خانوادگی، بحرانهای روانی–اجتماعی و کاهش سرمایه اجتماعی روبهرو هستند، پرداختن به وظیفه اصلی مددکاری اجتماعی اهمیتی دوچندان یافته است. این حرفه با رویکردی انسانی، علمی و اخلاقمحور، بهدنبال ایجاد تغییرات پایدار در زندگی افراد و ساختارهای اجتماعی است.
مددکاری اجتماعی حرفهای است که بر تعامل متقابل میان انسان و محیط اجتماعی تمرکز دارد. در این نگاه، مشکلات فردی جدا از شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی تحلیل نمیشوند. وظیفه مددکار اجتماعی فراتر از ارائه خدمات حمایتی مقطعی است و شامل درک عمیق زمینههای اجتماعی مشکلات و تلاش برای اصلاح آنها میشود. به همین دلیل، مددکاری اجتماعی یکی از ارکان اصلی نظام رفاه اجتماعی و توسعه انسانی بهشمار میآید.
وظیفه اصلی مددکاری اجتماعی را میتوان توانمندسازی افراد، خانوادهها، گروهها و جوامع برای دستیابی به عملکرد اجتماعی مطلوب، زندگی شرافتمندانه و عدالت اجتماعی تعریف کرد. این وظیفه در سطوح مختلف فردی، خانوادگی، اجتماعی و ساختاری انجام میشود و هدف نهایی آن، افزایش رفاه اجتماعی و کاهش نابرابریهای اجتماعی است. مددکار اجتماعی در این مسیر نقش تسهیلگر، حمایتگر، مداخلهگر و کنشگر اجتماعی را بر عهده دارد.
در سطح فردی، وظیفه مددکاری اجتماعی بر تقویت توانمندیهای انسانها متمرکز است. بسیاری از افراد در مواجهه با مشکلات اجتماعی و روانی، احساس ناتوانی، سردرگمی یا بیقدرتی میکنند. مددکار اجتماعی با بهرهگیری از دانش حرفهای و مهارتهای ارتباطی، به فرد کمک میکند تا تواناییهای درونی خود را شناسایی کند، مهارتهای حل مسئله را بیاموزد و کنترل بیشتری بر زندگی خود بهدست آورد. در این رویکرد، فرد نه بهعنوان دریافتکننده منفعل خدمات، بلکه بهعنوان عامل فعال تغییر دیده میشود.
در حوزه خانواده، وظیفه اصلی مددکاری اجتماعی حمایت از انسجام، سلامت و کارکرد مطلوب خانواده است. خانواده بهعنوان بنیادیترین نهاد اجتماعی، نقشی تعیینکننده در سلامت روانی و اجتماعی اعضای خود دارد. مشکلات اقتصادی، تعارضات زناشویی، ضعف مهارتهای فرزندپروری، خشونت خانگی و فشارهای اجتماعی از جمله مسائلی هستند که خانوادهها با آن مواجهاند. مددکار اجتماعی با مداخلات تخصصی و رویکرد حمایتی، به خانوادهها کمک میکند تا تعارضات را مدیریت کرده، ارتباطات سالمتری برقرار سازند و محیطی امن برای رشد اعضای خانواده فراهم آورند.
یکی از مهمترین عرصههای ایفای وظیفه مددکاری اجتماعی، مواجهه با آسیبهای اجتماعی است. فقر، اعتیاد، بزهکاری، بیخانمانی، طلاق، کودکآزاری و سالمندآزاری از جمله آسیبهایی هستند که سلامت فرد و جامعه را تهدید میکنند. وظیفه مددکار اجتماعی در این حوزه، تنها کاهش پیامدهای منفی آسیب نیست، بلکه شناسایی عوامل ساختاری، پیشگیری، کاهش آسیب و بازتوانی اجتماعی را نیز دربر میگیرد. مددکار اجتماعی با ایجاد ارتباط مؤثر میان افراد آسیبدیده و نهادهای حمایتی، نقش واسط میان انسان و نظامهای اجتماعی را ایفا میکند.
بعد کلیدی دیگر وظیفه اصلی مددکاری اجتماعی، حمایتگری اجتماعی و تلاش برای تحقق عدالت اجتماعی است. مددکاری اجتماعی حرفهای است که بر ارزشهایی همچون کرامت انسانی، برابری اجتماعی و دسترسی عادلانه به منابع تأکید دارد. مددکار اجتماعی در این نقش، از حقوق گروههای آسیبپذیر از جمله کودکان، زنان، سالمندان، افراد دارای معلولیت و اقشار محروم دفاع میکند و در برابر تبعیضهای ساختاری و نابرابریهای اجتماعی موضعی فعال اتخاذ مینماید. این حمایتگری میتواند در قالب آگاهیبخشی اجتماعی، مشارکت در اصلاح سیاستها و تقویت صدای گروههای بهحاشیهراندهشده نمود پیدا کند.
در سطح جامعه، وظیفه مددکاری اجتماعی به توسعه اجتماعی و تقویت مشارکت مردمی گره خورده است. مددکاری اجتماعی جامعهمحور بر شناسایی ظرفیتهای محلی، تقویت سرمایه اجتماعی و افزایش حس تعلق اجتماعی تمرکز دارد. مددکار اجتماعی با تسهیل مشارکت شهروندان در حل مسائل محلی، به ایجاد اعتماد اجتماعی و همبستگی اجتماعی کمک میکند. این رویکرد، یکی از پایدارترین راهبردهای توسعه اجتماعی و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی بهشمار میآید.
وظیفه اصلی مددکاری اجتماعی بدون پایبندی به ارزشها و اصول اخلاق حرفهای قابل تحقق نیست. احترام به کرامت انسانی، رازداری، مسئولیتپذیری اجتماعی، عدالتمحوری و پذیرش تنوع فرهنگی از مهمترین ارزشهایی هستند که چارچوب عملکرد مددکار اجتماعی را شکل میدهند. این ارزشها تضمین میکنند که مداخلات مددکاری اجتماعی در کنار اثربخشی، انسانی و اخلاقی باقی بمانند.
انجام صحیح وظیفه مددکاری اجتماعی نیازمند دانش تخصصی و مهارتهای حرفهای است. مددکار اجتماعی باید با مبانی روانشناسی، جامعهشناسی، حقوق اجتماعی و سیاستگذاری اجتماعی آشنا باشد و توان تحلیل مسائل پیچیده اجتماعی را داشته باشد. مهارتهایی مانند مصاحبه حرفهای، ارتباط مؤثر، کار بینرشتهای و مدیریت مورد، ابزارهای اصلی مددکار اجتماعی برای تحقق وظیفه حرفهای او هستند.
در دنیای معاصر، با گسترش بحرانهای اجتماعی، تغییر الگوهای زندگی، تضعیف شبکههای حمایتی سنتی و افزایش نابرابریهای اجتماعی، اهمیت وظیفه اصلی مددکاری اجتماعی بیش از پیش نمایان شده است. مددکاری اجتماعی بهعنوان یکی از پایههای سلامت اجتماعی، نقش کلیدی در حفظ انسجام اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان ایفا میکند.
در جمعبندی و پایان سخن میتوان گفت وظیفه اصلی مددکاری اجتماعی، توانمندسازی انسانها، کاهش آسیبهای اجتماعی، حمایت از حقوق اجتماعی و تلاش مستمر برای تحقق عدالت اجتماعی است. این حرفه با نگاهی انسانی و علمی، در پی ساختن جامعهای سالمتر، عادلانهتر و پایدارتر است. مددکاری اجتماعی تنها یک شغل نیست، بلکه رسالتی اجتماعی و اخلاقی است که بر باور به کرامت، توانمندی و قابلیت رشد انسان استوار است.
منبع: میگنا