عصر ایران؛ محمد حسن گودرزی- با نزدیک شدن ویکیپدیا به بیست و پنجمین سالگرد تأسیس خود در سال ۲۰۲۶، مدل ویرایش باز آن با چالشی فزاینده روبرو است: جنگهای ویرایشی هماهنگ.
در این کارزارها، عوامل مخرب تلاش میکنند تا تاریخ را بازنویسی کنند، اطلاعات نادرست را پاکسازی (پولشویی اطلاعاتی) و روایتهای تحریفشده را در یکی از معتبرترین پلتفرمهای مرجع جهان تثبیت کنند.
به گزارش EU VS Disinfo، ویکیپدیا که بر پایه این ایده تأسیس شد که داوطلبان میتوانند به طور مشترک یک دانشنامه بیطرف و قابل اعتماد بسازند، به یکی از تأثیرگذارترین پلتفرمهای اطلاعاتی تاریخ تبدیل شده است.
این پلتفرم اغلب به عنوان بزرگترین پروژه دانش جمعسپاری شده جهان توصیف میشود که بر اساس اجماع و منابع قابل راستیآزمایی بنا شده است. با این حال، در سالهای اخیر، به خط مقدم جنگ اطلاعاتی ژئوپلیتیکی نیز تبدیل شده است.
این پدیده بیش از همه در به اصطلاح جنگهای ویرایشی مشهود است: درگیریهای طولانیمدتی که در آن گروههای مخالف به طور مکرر مقالات را بازنویسی و ویرایش میکنند تا روایتهای تاریخی را تحت کنترل خود درآورند.
از زمان تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، این نبردها تشدید شدهاند. عوامل مخرب به طور سیستماتیک مقالات مرتبط با اروپای شرقی، گذشته شوروی و رهبران سیاسی معاصر را هدف قرار دادهاند. استونی و بهویژه کایا کالاس، چهره برجسته اتحادیه اروپا و نخستوزیر سابق استونی، از اهداف مکرر بودهاند.
جنگ ویرایشی زمانی رخ میدهد که ویراستاران به جای حل اختلافات از طریق گفتوگو، به طور مکرر یک محتوای مشخص را تغییر میدهند.
ویکیپدیا رسماً این رفتار را مذموم دانسته و بر اجماع، بیطرفی و استفاده از منابع معتبر تأکید دارد. با این حال، در عمل، جنگهای ویرایشی میتوانند رخ دهند و رخ میدهند.
ویراستاران هماهنگ میتوانند با استفاده از قدرت خود، قوانین رویهای و شکایت به مدیران، مشارکتکنندگان با حُسن نیت را خسته و فرسوده کنند. هدف به ندرت پیروزی در یک بحث واحد است.
در واقع هدف فرسایش مخالفان، قفل کردن (Freeze) صفحات در لحظات مطلوب و عادیسازی لحن مورد مناقشه (طرفدارانه یا فاقد منابع بیطرف) است.
جنگهای ویرایشی از سیستمهای باز سوءاستفاده میکنند، در دورههای زمانی طولانی عمل میکنند و هدفشان جاسازی روایتهای دستکاریشده در مطالب مرجع است، نه انتشار اکاذیب کوتاهمدت.
گروهی از ویراستاران ویکیپدیا اظهار داشتند پس از تهاجم روسیه به اوکراین، مقالات مرتبط با جنگ شاهد سطح بالایی از ویرایشهای اخلالگرانه از سوی حسابهای همسو با روسیه و همسو با اوکراین بودهاند. ویکیپدیای روسیزبان و بخشهایی از نسخه انگلیسی به عرصهای برای کنترل سیستماتیک روایت تبدیل شدند، بهویژه با تعطیل شدن رسانههای مستقل روسی. باز بودن ویکیپدیا، که زمانی یک نقطه قوت بود، ناگهان به یک آسیبپذیری تبدیل شد.
برخی ویراستاران تلاش کردهاند تا توصیفات مربوط به تهاجم روسیه را تلطیف کنند، تهاجمها را به عنوان «درگیری» بازتعریف نمایند و مشروعیت دولتهای پساشوروی را زیر سؤال ببرند. این تلاشها به جای خرابکاری آشکار، بر تغییرات ظریف در واژگان، منبعدهی گزینشی و تاکتیکهای رویهای متکی هستند.
مورد استونی نشان میدهد چگونه از جنگهای ویرایشی برای تجدیدنظرطلبی تاریخی و نفوذ سیاسی استفاده میشود. از سال ۲۰۲۲، مقالات ویکیپدیای انگلیسیزبان درباره تاریخ، دولت و سیاست استونی با فشار مداوم روبرو بودهاند.
یکی از تاکتیکهای تکرارشونده، تغییر محل تولد صدها شخصیت عمومی استونی از «استونی» به «جمهوری سوسیالیستی استونی شوروی، اتحاد جماهیر شوروی» بوده است.
این در حالی است که اجماع حقوقی بر این است که استونی بین سالهای ۱۹۴۰ تا ۱۹۹۱ توسط اتحاد جماهیر شوروی اشغال شده بود، نه اینکه به طور قانونی ضمیمه شده باشد.
این یک موضوع جزئی در انتخاب کلمات نیست. نامیدن استونی به عنوان «جمهوری شوروی» از ادعای روسیه مبنی بر پیوستن داوطلبانه کشورهای بالتیک به اتحاد جماهیر شوروی حمایت میکند و مستقیماً با موضع استونی، اتحادیه اروپا، کشورهای ناتو و حقوق بینالملل در تضاد است.
موضوعات تاریخی نیز هدف قرار گرفتهاند. جنگ استقلال استونی بین سالهای ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۰، در برخی موارد به عنوان یک «کارزار تهاجمی» یا «جداییطلبی از روسیه» بازتعریف شده است. ادعایی که شباهت زیادی به لفاظیهای معاصر کرملین دارد.
شخصیتهای برجسته به ویژه آسیبپذیر هستند زیرا صفحات آنها توجه مداوم و اقدامات مدیریتی مکرر را به خود جلب میکند. مقاله ویکیپدیا درباره کایا کالاس بارها ویرایش شده تا تفاسیر همسو با روسیه از تاریخ و ژئوپلیتیک را منعکس کند.
در لحظات کلیدی، صفحه در حالی که این روایتهای مورد مناقشه در آن قرار داشتند، قفل شد و ویرایشهای اصلاحی مسدود گردید. حفاظت از صفحه، که برای جلوگیری از اخلال طراحی شده، در عمل به تثبیت نسخه مطلوب (از نظر ویراستاران هماهنگ شده ) مقاله کمک کرده است. این نشان میدهد که چگونه میتوان از به طور مؤثر از ابزارها، به اندازه اطلاعات نادرست سوءاستفاده کرد.
ویکیپدیا فقط یک تارنما نیست. این پلتفرم در نتایج جستوجو رتبه بالایی دارد و به عنوان مرجع پیشفرض برای روزنامهنگاران، دانشجویان، سیاستگذاران و عموم مردم عمل میکند. پیروزی در جنگ ویرایشی ویکیپدیا کمک میکند تا روایتهای مورد مناقشه به «دانش عمومی» جهانی تبدیل شوند.
این امر ویکیپدیا را برای بازیگران سیاسی به یک هدف ارزشمند تبدیل میکند.
ایجاد تغییرات کوچک در واژگان، کماهمیت جلوه دادن اشغال، بازتعریف جنگها و زیر سؤال بردن مشروعیت دموکراتیک میتواند به تدریج درک ما از تاریخ و تهاجمات امروزی را از بین ببرد. تجربه استونی نشان میدهد که چگونه کشورها، به ویژه کشورهای کوچکتر در معرض خطر هستند.
از آنجا که ویکیپدیا منبع اصلی برای سیستمهای هوش مصنوعی نیز محسوب میشود، اهمیت موضوع حتی بیشتر است.
مطالعات اخیر نشان میدهد ویکیپدیا یکی از پرتکرارترین منابع برای ChatGPT است و عملاً به عنوان یک پایگاه دانش بنیادین برای نحوه درک و بازیابی اطلاعات توسط هوش مصنوعی عمل میکند.
بنابراین، دستکاری مقالات امروز میتواند نحوه درک، بازتولید و تکرار تاریخ توسط فناوریهای آینده را شکل دهد. این عمل به «آمادهسازی مدلهای زبان بزرگ» (LLM grooming) معروف است: تلاشی عمدی برای تأثیرگذاری بر مدلهای زبان بزرگ از طریق تزریق روایتهای مغرضانه یا تحریفشده به منابعی که به آنها استناد میکنند.
افزایش جنگهای ویرایشی در ویکیپدیا حول محور درگیریها، نشاندهنده یک تغییر گستردهتر در جنگ اطلاعاتی است. در حال حاضر بازیگران به جای پروپاگاندای پر سر و صدا، از دستکاری رویهای و مبتنی بر سازوکارهای خود پلتفرم استفاده میکنند. تاریخ استونی و کایا کالاس موارد کوچکی نیستند، بلکه اهداف اقدامات هماهنگ هستند. و تا زمانی که پلتفرمهای دانش باز، نحوه درک جوامع از تاریخ و سیاست را شکل میدهند، سایتهایی مانند ویکیپدیا یک میدان مناقشه باقی خواهند ماند.