عصر ایران؛ جواد لگزیان - از روزهای دویدن در کوچههای کودکی تا عصرهای نشستن در نیمکت پارک میانسالی شوق نوشتن بارها سراِغ همه ما آمده است اما همیشه با نگارش نخستین جملات گریخته است.
کتاب «آشنایی با هنر پرمایه نوشتن (براساس مفاهیم و اصول تفکر انتقادی)» آمده است تا یاریگر ما باشد براي رهسپار شدن در این مسیر دشوار اما زیبا. آموختن هنر پرمایه نوشتن تأثیر تعیینکنندهای در رشد فکری ما دارد؛ مثلاً در اینکه یاد بگیریم موضوعهای مختلف را چگونه باید آموخت، یا خود را بهتر بشناسیم. چنین نوشتنی نه تنها توانایی تعمق در احوال خویشتن را به ما می دهد، بلکه باعث عمیقتر اندیشیدن ما در مورد ساحتهای مختلف زندگی می شود.
ریچار پل و لیندا الدر دو چهره مهم و اندیشمندان فعال در زمینه توسعه تفکر انتقادی در کتاب «آشنایی با هنر پرمایه نوشتن (براساس مفاهیم و اصول تفکر انتقادی)» هم رهنمودهایی برای نوشتن در مسائل روزمره زندگی ارائه می دهند و هم دستورالعملهای راهگشایی برای نوشتن مقالات تخصصی و تکالیف درسی.
آنها در اولین صفحات کتاب خاطرنشان می کنند که نوشتن لازمهی آموختن است. کسی را که نمی تواند افکارش را در قالب مکتوب بیان کند نمیشود دانشآموخته دانست. اما یادگیریِ نوشتن محصول فرایندی است که بدون انضباط فکری اتفاق نمی افتد.
نوشتن درواقع مجموعهی درهمتنیدهای از مهارتهاست؛ و مانند هر مهارت دیگری از این دست، باید مبانی آن را درونی کرد و سپس در زمینهی تفکر فرد به کار بست...
در کار نوشتنْ هدفِ نویسنده امری است تعیینکننده؛ و طبعاً مهارتهایی هم که هر کس برای نوشتن لازم دارد تابع منظوری است که از نوشتن دارد. بااینهمه برخی مهارتهای پایهای هست که همهی ما باید آنها را بلد باشیم تا بتوانیم در مورد اندیشههای مهم، عمیق و ارزشمند چیزی بنویسم که ارزش خواندن داشته باشد.
ما در این کتاب چنین هنری را «پرمایه نوشتن» نام نهادهایم؛ یعنی در وهلهی اول انتخاب (یا ابداعِ) موضوعی که به نوشتن بیرزد، و سپس تعمق برای رسیدن به حرفی ارزشمند در مورد آن، و درنهایت «ترجمه»ی همهی اینها به کلام مکتوب.
در این راستا کتاب در جهت پرمایه نوشتن از لزوم فهم انگارههای بنیادی می گوید: وقتی انگارههای بنیادی تاریخ را بفهمیم، کمکم می توانیم تاریخی بیندیشیم. اگر انگارههای بنیادی علم را بفهمیم، کمکم میتوانیم علمی بیندیشیم. انگارههای بنیادی یا اولی در حکم کلید نظامهای مختلف دانش هستند.
آموختن هر موضوع، درس یا رشتهای، و درونیسازی و کاربرد این آموختهها در مورد مسائل زندگی، مستلزم فهم همین انگارههاست. و این انگارهها هرگز در ذهن ما جا نخواهند افتاد مگر با نوشتن. وقتی در نظامهای مختلف فکری این انگارهها را جستوجو و عمیقاً درک کنیم، موضوعهای مهم بیشتری برای نوشتن، و حرفهای مهم بیشتری برای نوشتن در مورد آنها خواهیم داشت...
وقتی انگارههای بنیادی یک رشته یا حوزه را فهمیدیم، باید بهواسطهی نوشتن ربط آنها را با انگارههای بنیادیِ سایر نظامهای دانش هم پیدا کنیم؛ چون دانش نه فقط در درون یک نظام خاص، بلکه در مناسبات میان تمام نظامهای دانش دیگر وجود دارد. به این منظور باید یاد بگیریم وقتی کتابی را می خوانیم، هم انگارههای بنیادی آن را بفهمیم و هم نظامی را که آن کتاب معرف آن است.
وقتی بر انگارههای بنیادی یک رشته اشراف پیدا کنیم، انگارههای بنیادی سایر نظامهای دانش را هم راحتتر می فهمیم. وقتی یاد بگیریم از منظر یک نظام دانش بیندیشیم، تفکر از درون نظامهای دیگر هم راحتتر می شود. و نوشتن لازمهی چنین فرایندی است.
دو مثال راهگشای کتاب بیشتر این موضوع را توضیح می دهد: مثلاً وقتی در رشتهی گیاهشناسی یاد میگیریم همهی گیاهان از سلولهایی تشکیل شدهاند، باید این انگاره را ربط بدهیم به اینکه همهی حیوانات هم سلولهایی دارند (واقعیتی که موقع خواندن رشتهی زیستشناسی یاد میگیریم). آنوقت می توانیم به شباهتها و تفاوتهای سلولهای گیاهان با سلولهای جانوران توجه کنیم.
یا مثلاً رابطهی میان روانشناسی و جامعهشناسی را در نظر بگیرید. روانشناسی اصولاٌ به رفتار فرد میپردازد درحالیکه توجه جامعهشناسی بیشتر به رفتار گروه است.
اما کیفیات روانشناختی فرد بر نحوهی طرف شدن او با هنجارهای گروه اثر می گذارد، و درعینحال نحوهی طرف شدن فرد با مشکلات و فرصتها را هم گروههای اجتماعی تعیین می کنند. یافتن و فهم انگارههای بنیادی این دو رشته و مربوط کردن این انگارهها در روند خواندن، باعث می شود بهتر بفهمیم روانشناسی و جامعهشناسی چطور در زندگی ما در هم تنیده شدهاند.
در گام بعدی ریچار پل و لیندا الدر هنر پرمایه نوشتن را به تفکر انتقادی پیوند می دهند: پرمایه نوشتن اساساً مبتنی است بر اصول و مفاهیم تفکر انتقادی ـ ازجمله مؤلفههای و معیارهای فکری. آشنایی با مؤلفههای فکری باعث می شود بتوانیم هر تفکری را به اجزای تشکیلدهندهی آن تجزیه کنیم (هدف، پرسش مطرح، اطلاعات، استتنتاج، مفاهیم، مفروضات، استلزامات و دیدگاه).
هر یک از معیارهای فکری هم سنجهای است برای ارزیابی تفکر (ازحیث وضوح، درستی، دقت، مربوط بودن، عمق، وسعت نظر، منطقی بودن، اهمیت، و انصاف). آگاهی از چگونگی تجزیه و ارزیابی تفکر از لوازم پرمایه نوشتن است. در دو تمرین آخر این بخش نحوهی کاربست این دو فرایند تفکر انتقادی (یعنی تجزیه و ارزیابی تفکر) نشان داده شده است.
در ادامه نقلبهمعنا کردن روشی اساسی در مسیر پرمایه نوشتن دانسته شده است: فهم ارج و قدرت یک نقاشی یا قطعهی موسیقی یا رمان یا شعر فاخر یا هر نوع محصول خلاقیت فکری مستلزم ورود به جهان اثر و ادراک (و نگریستن به) آن از زوایای متعدد است. نقلبهمعنا کردن هوشمندانهی یک متن مهم درکی اولیه به دست می دهد از یکی از زوایای نگریستن به اندیشهی نهفته در آن متن و تفکر درمورد آن؛ زیرا نقلبهمعنا در حکم بازآفرینی اندیشهی متن با الفاظی جدید است. و برای انتخاب درست این الفاظ جدید باید با آن اندیشه و واژهها و تعابیر متعددی که می توان برای بیان آن برگزید دستوپنجه نرم کرد...
برای نقلبهمعنا کردن تمام و کمال نکتهای پرمایه، معمولاً باید آن را به صورت مشروحتری بیان کرد. به همین سبب گاهی به "نقلبهمعنا"، باز کردن موضوع یا اندیشه هم می گویند. به عبارتی نقلبهمعنا شبیه واکاوی عبارت یا متن مبنا و تبیین اجزای سازندهی آن است ـ و درنتیجه بازنمایی آن به شکلی مشروحتر و با کلماتی بیشتر.
در فصل نهایی کتاب به دقت الگوهای گوناگونی برای تمرین آورده است که علاقمندان میتوانند با این الگوها در مسیر پرمایه نوشتن به پیش روند.
در تمرینی جالب کتاب قطعه برگزیدهای از کتاب انسان در جستوجوی معنا (۱۹۵۹) نوشتهی ویکتور ای. فرانکل، روانپزشک و عصبشناس را آورده و رهنمود می دهد چگونه این مطلب را به بیان خودتان بازنویسی کنید تا ببینید حرف آن را تا چه حد درک کردهاید. بعد چیزی را که نوشتهاید با تفسیر کتاب که در ادامه آمده مقایسه کنید.
در تمرین دوم تز انسان در جستوجوی معنا اینگونه تبیین شده است: تنها راه برای معنا بخشیدن به زندگی جستوجوی اهداف مهم و زیستن در جهت این اهداف است. و سپس از شما خواسته شده این چهار تکلیف را انجام بدهید: ۱. تز قطعه را به بیان خودتان بنویسید. ۲. تز را توضیح دهید. ۳. یک یا دو مثال در مورد تز بزنید. ۴. با استفاده از تشبیه یا قیاس این تز را روشن کنید.
کتاب «آشنایی با هنر پرمایه نوشتن (براساس مفاهیم و اصول تفکر انتقادی)» نوشته ریچار پل و لیندا الدر با ترجمه پیام یزدانی در۹۲ صفحه و با قیمت ۱۳۰۰۰۰ تومان پانزدهمین جلد از مجموعه تفکر نقاد را انتشارات اختران رهسپار بازار کتاب کرده است.