عصر ایران، جواد لگزیان - در تاخت و تاز امواج تاریکی و خرافه در سپیدهدم دیگری از تاریخ پرتوهای درخشان خوشید روشنگری تابیدن گرفت و نوید دنیایی نو سرشار از آزادی، برابری و مدارا برای همگان را طنینافکن کرد.
لوسین گلدمن (متولد ۲۰ ژوئیه ۱۹۱۳، درگذشته ۸ اکتبر ۱۹۷۰) فیلسوف، جامعهشناس و نظریهپرداز فرانسوی در کتاب «فلسفه روشنگری: بورژوازی مسیحی و روشنگری» می کوشد با بحث هایی جذاب و منطقی داستان شکلگیری، گسترش و بالندگی اندیشه روشنگری را بیان و البته با نگاهی انتقادی مسائل دیروز و امروز آن را نیز بررسی کند.
کتاب با جُستارى درباره روشنگرى و فرهنگ از شیوا کاویانی و شرحی مختصر از زندگی لوسین گلدمن آغاز می شود. سپس در بخش اصلی کتاب به ترتیب فصلهای ساخت روشنگرى؛ روشنگرى و باور مسیحی؛ و روشنگرى و مسائل جامعه ی نو را خواهیم خواند. در پایان کتاب هم فرهنگنامه ی خُرد از شیوا کاویانى آمده است که تمامی واژگان کلیدی کتاب را توضیح داده است و راهنمای خوبی برای درک کتاب است.
از نگاه گلدمن در گستره ی تاریخ اجتماعى، روشنگرى یک مرحله ی مهم تاریخى در رشد اندیشه ی بورژوازى غرب است که در کل یک بخش اساسى و منحصر به فرد تاریخ فکرى انسان را تشکیل مىدهد و به منظور فهم اندیشه هاى اساسى روشنگرى، مى بایست با تحلیل فعالیتى آغاز کرد که براى بورژوازى بسیار مهم مى نمود و بیشترین تأثیر را در تکامل اجتماعى و خردورزى داشت؛ و این فعالیت، رشد اقتصاد و بیش از همه بنیادى ترین عنصر آن، مبادله، بود.
به عقیده گلدمن رشد اقتصاد بازار، که مقارن سده سیزدهم آغاز شد، ناگزیر بود شکل تفکر غربى را به طور بالنده تغییر بدهد. این رشد در واقع بنیاد اجتماعى دو جهانبینى بزرگ بود که شاخص نگرش اروپایى است، که همچنان تا زمان پاسکال، کانت و حتى بعدها نیز حاکم بوده و در کنار بینش هاى دیالکتیک، رمانتیک و تراژیک تداوم یافته است. این دو جهانبینى همانا سنت هاى آروینى و خردمنشانه اند که روشنگرى فرانسه هم نهاد آنها است.
اما چگونه ممکن است دیدگاه هایى این چنین متضاد، در نتیجه ی رشد بورژوازى پدید آمده باشد و چگونه اکثر نویسندگان روشنگرى سده ی هجدهم در فرانسه، توانستند به دور از مشکلى خاص، منشى میانه ی تندروى و محافظه کارى برگیرند؟
به باور گلدمن این دو فلسفه در یک مفهوم بنیادى با هم شریک اند و آن برخورد با شعور فردى، به عنوان خاستگاه بنیادىِ علم و عمل است: خردمنشى ناب این خاستگاه را در تصوراتى فطرى مى یابد که مستقل از تجربه وجود دارند. آروین گرایى ناب با طرد کامل مفهوم تصورات فطرى، این خاستگاه را همان دریافت هاى حسى مى داند که کم و بیش در تفکر آگاه «ماشین»وار سازمان یافته اند.
غالب اندیشمندان روشنگرى فرانسه موضع سومى، میانه ی خردمنشى و آروین گرایى (تجربه گرایی)، اتخاذ کردند. آنان بهشدت دکارت ستیز بودند و طبیعیات دکارت را (که «افسانه ی گردبادها» مى نامیدند) به مسخره مى گرفتند و بهترین نمونه هاى فکرىِ خود را در نیوتن و لاک مى یافتند و همراه لاک و تمام آروین گرایان، وجود معنا یا تصورات فطرى را انکار کرده و بر این مسئله پاى مى فشردند که آگاهى فردى بى هیچ تردیدى مبتنى بر آروین است.
با این همه، آنان، در کل، به تفریح یا تلویح، به نقش فعال خرد حاصل از دریافت حسى اعتراف داشتند. داده هایى که در حافظه نگهدارى شده، در قالب اندیشه و علم سازمانیافته و با چیرگى خرد و همگامىِ احساس، عمل را براى فراهم ساختن بیشترین رضایت و شادمانى فرد هدایت مى کند...
با وجود تمام کشاکش هاى موجود میان این سه نظام فلسفى، بى هیچ تردیدى روشن است که ما در مقابل خود با سه شکل فردگرایىِ همانندى روبه رو هستیم که برترى موقتى هر یک از آنها، بیشتر در اثر شرایط عینى اجتماعى کشورهاى گوناگون در زمان هاى متفاوت، تعیین مى شود.
در اینجا گلدمن تصریح می کند: گویى میان رشد اقتصاد بازار، که هر فردى در آن به منزله ی بنیاد خودمختار تصمیم ها و اعمال خود رخ مى نماید، با تکامل دیدگاه هاى فلسفى مختلف درباره ی جهان، که همه ی آنها آگاهى فردى را خاستگاه بنیادىِ علم و عمل مى انگارند، پیوندى تنگاتنگ وجود دارد.
همینطور، از میان برخاستن همه ی مرجعیت هاى فرادست از آگاهى فردى، که سامان بخش تولید و توزیع است، با این دعوى همه ی نویسندگان روشنگرى پهلو مى زند که خردِ فردى مى بایست عالىترین داور شناخته شود و تابع هیچ قدرت برترى نباشد.
در اندیشه گلدمن البته این مورد به هیچ وجه یگانه مورد پیوند میان روشنگرى و بورژوازى نیست و همه ى مقولات اصلى اندیشه ی روشنگرى یک ساختار اساسى همگون با اقتصاد بازار دارند، که به نوبه ی خود بنیان اجتماعى تکامل بورژوازى را تشکیل مى دهد.
در این جا گلدمن مهمترین آنها را فهرست می کند:
پیمان: هرگونه عمل مبادله مى بایست دستکم مشارکت دو طرف را در بر گیرد.
برابرى: داد و ستدْ برابرىِ هر یک از طرفینِ معامله را شرط اساسى پیمان تلقى مى کند. هر اندازه هم که اختلاف طبقاتى یا ثروت زیاد باشد، چنانکه طرفین معامله را در بخش هاى دیگر زندگى اجتماعى از هم متمایز سازد، باز هم طرفین معامله در جریان داد و ستد، به عنوان فروشنده و خریدار (حتى زمانى که کالا به شکل مطلق پول باشد)، برابرند؛ از این رو، عمل مبادله در گوهر خود دمکراتیک است.
همگانى کردن: در مرحله ى بعد، مبادله به مفهومِ عمومیت هستى مى بخشد. خریدار از بازار براى یافتن فروشنده استفاده مى کند و بالعکس، اما این مسئله هیچ ربطى به منش شخصى طرف مقابل ندارد.
در اصل اگر قراردادهاى مبادله به قدر کافى پیشرفته باشد، رفتار هر طرف در قبال یکدیگر، بر اساس قوانین کلى، و یکسره مستقل از این که طرفین در واقع که هستند، تعیین مى شود. از این روى، مقوله ی همگانى ( که در هر فهرستى نهفته است که کالاها را با قیمت ثابت براى فروش به مصرف کننده عرضه مى دارند) به طور فزاینده، هم معلول و هم شرط مبادله ی کالا مى شود.
مدارا: چهارمین مقوله ى فکرى که هم محصول مبادله است و هم سبب رشد آن، همانا مقوله ى مدارا است. درستى این ادعا چندان نیازى به توجیه ندارد. مبادله بر هیچ یک از باورهاى آیینی و اخلاقى طرفین اعتنایى ندارد ــ همان سان که به دیگر کیفیت هاى عینى آن نیز بى توجه است.
این باورهاى دو سوى ربطى به عمل مبادله ندارد و به حساب آوردن آنها در این مورد کار بیهوده است. واقعیت تاریخى نیز بر این تحلیل صحه مى گذارد که رشد مناسبات تجارى همواره در راستاى مخالف تعصب و جنگهاى آیینی، فعال بوده است.
آزادى: مبادله تنها میان دو طرف برابر و آزاد امکانپذیر است. هرگونه محدودیت بر آزادى اراده و عمل، خود به خود امکان عمل مبادله را از میان مى برد. یک برده یا برده ی وابسته به زمین نمى تواند دارایى هاى خود را به میل خودش بفروشد. از سوى دیگر، براى یک بازرگان تصورناپذیر است هر بار که اقدام به خرید و فروش مى کند، ناچار از جست وجو درباره ی زندگى گذشته، منزلت اجتماعى و حقوق مشترى خود باشد. ...
براى بازار قوانین خاصى به عنوان قانون تجارت آزاد وضع شد و به این سان، این آغازى بر آزادى شهرها بود؛ گرچه بیشتر وقت ها این آزادى در نتیجه ى مبارزه یى سخت و طولانى حاصل مى شد. این گزاره به آزادى اشارت دارد: «هواى شهر بوى آزادى مى دهد.» و به این معنا بود که روى هم رفته، کسب حق شهروندى یک شهر، یا گاه اقامت طولانى کافى در محدوده ی آن، مى توانست تمام آثار بردگى پیشین را از میان بردارد.
مالکیت: و سرانجام مبادله تنها زمانى مى تواند صورت گیرد که دو طرف حق داشته باشند کالاى مبادله یى را انتقال دهند؛ یا به تعبیر دقیق تر، از حقوق نامحدود مالکیت طبق قانون مصرف و عدم مصرف برخوردار باشند...
کتاب «فلسفه روشنگری: بورژوازی مسیحی و روشنگری» نوشتهٔ لوسین گلدمن با ترجمهٔ شیوا کاویانی در ۱۸۴ صفحه و با قیمت ۲۷۰۰۰۰ تومان را انتشارات اختران رهسپار بازار کتاب کرده است.