با دگرگونی ماهیت منازعات اجتماعی و ظهور پویشهای چندلایه فرهنگی، رسانهای و ادراکی، تحلیل رفتار جمعی و هویتمحور جوامع محلی، خاصه در مناطق راهبردی، بدل به ضرورتی انکارناپذیر در مطالعات امنیت اجتماعی شده است.
به گزارش عصر ایران، در جهان امروز، تابآوری هویتها و توان بسیج اجتماعی نقش تعیینکنندهتری نسبت به ابزارهای سختافزاری ایفا میکنند و پدیدههایی چون کنشگری داوطلبانه، همبستگیهای محلی و حافظه تاریخی به "متغیرهای امنیتساز" تبدیل شدهاند.
در همین راستا، نشست تخصصی "کنشگری اجتماعی عربهای ایران در بزنگاههای تاریخی، واکاوی جامعهشناختی ابعاد هویتی و همبستگی ملی" توسط "مؤسسه تاریخ و فرهنگ دیار کهن " در "دانشگاه امیرالمؤمنین(ع) اهواز" و با حضور جبار سعیداوی، پژوهشگر و مدرس دانشگاه، فعال فرهنگی و از صاحب نظران حوزه سیاست در استان خوزستان برگزار شد.
نشستی که کوشید با رویکردی تحلیلی و جامعهشناختی، ابعاد پنهان و آشکار رفتار اجتماعی و سیاسی جامعه عرب ایران در بحرانها و پیوند این رفتار با هویت، دین، تاریخ و رسانه را مورد واکاوی قرار دهد.
هویت دینی و تاریخی، ذخیره تمدنی جامعه عرب ایران در مواجهه با بحرانها
در بخش نخست نشست، سعیداوی به کالبدشکافی ریشههای عمیق کنشگری اجتماعی و سیاسی جامعه عرب ایران پرداخت و تأکید کرد که هرگونه فهم از رفتار این جامعه در بزنگاههای تاریخی، بدون توجه به عمق تاریخی، تجربه زیسته و پیوندهای هویتی، تحلیلی ناقص خواهد بود.
وی با اشاره به واقعه جهاد عربهای خوزستان علیه استعمار انگلیس در آغاز قرن گذشته، این رخداد را «"خستین نمود مقاومت هویتمحور و دینپایه در جنوب ایران" دانست. مقاومتی که با فتوای مرجعیت دینی و با مشارکت گسترده قبایل و عشایر عرب شکل گرفت و در حافظه جمعی منطقه جایگاه بنیادین یافت.
سعیداوی در ادامه خاطرنشان کرد: جامعه عرب خوزستان، برخلاف تصویرسازیهای تقلیلگرایانه برخی رسانهها، جامعهای با ذخیره تمدنی، حافظه تاریخی فعال و درک هویتی منسجم است؛ جامعهای که در مواجهه با تهدیدات، به تکیهگاههای تاریخی و ایمانی خود بازمیگردد.
وی با رد برداشتهای شتابزده درباره رفتار این جامعه در بحرانهای اخیر، ریشه واکنشهای مردم خوزستان را در الگوی پایدار هویت شیعی، همبستگی قبیلهای و پیوند ملی دانست.
تشیع، مرجعیت و اولویت ملی؛ سازوکارهای پایداری انسجام
در ادامه این نشست، سعیداوی با واکاوی نقش تشیع در ساماندهی رفتار اجتماعی جامعه عرب ایران، خوزستان را "دروازه تاریخی تشیع" معرفی کرد. جایی که شبکه روحانیت، مرجعیت، عزاداریهای آیینی و فرهنگ حسینی، نهتنها عنصر دینی، بلکه ستون هویتی و اجتماعی به شمار میرود.
این مدرس دانشگاه تأکید کرد: در بزنگاههای تاریخی، جامعه عرب ایران هویت ملی خود را بر پایه هویت دینی تقویت میکند و این ترکیب، الگویی از وفاداری فعال را میسازد؛ وفاداریای که در شرایط تهدید، به صحنه کنش جمعی تبدیل میشود.
وی افزود، تحلیلهای رسانهای که این جامعه را در نسبت با تحولات داخلی و منطقهای بهصورت منفعل یا متأثر از جریانهای بیرونی ترسیم میکنند، از واقعیت فرهنگی و ریشهدار این جامعه فاصله دارند.
دفاع مقدس و بحرانهای امنیتی؛ کنشگری مبتنی بر تعهد نه تعلقات قومی
سعیداوی با مرور نقش جامعه عرب خوزستان در دفاع مقدس، به این نکته اشاره کرد که عربهای خوزستان از نخستین نیروهایی بودند که در برابر تجاوز دشمن ایستادند و بیشترین هزینههای انسانی را پرداختند.
وی با یادکرد شهید علی هاشمی و سایر شهدای عرب منطقه، تصریح کرد که این حضور نه از سر تعلقات قومی، بلکه از سر باور ملی و اعتقادی" بوده است.
او سپس به کنشگری مردم خوزستان در بحرانهای اخیر اشاره کرد و گفت: از جنگ رمضان گرفته تا سایر تهدیدهای امنیتی، جامعه عرب ایران با ایجاد پستهای مردمی، بسیجهای خودجوش، حضور شبانه در مناطق مرزی و مشارکت فعال، پاسبان انسجام ملی بوده است. این کنشگری، به تعبیر او، "معیار سنجش تابآوری اجتماعی" است و درک آن بدون شناخت زیست فرهنگی و هویتی منطقه ممکن نیست.
بیرقها، مضیفها و آیینهای بومی /سازوکارهای بومی همبستگی اجتماعی
یکی از مباحث مهم نشست، تحلیل نمادهای فرهنگی در جامعه عرب ایران بود. سعیداوی «بیرقهای عشایری»، «مضیفها» و «آیینهای جمعی_اشعار حماسی» را ابزارهای سازماندهی اجتماعی با کارکرد فرهنگی دانست که در شرایط خاص در خدمت امنیت این مرز و بوم قرار گرفته است.
وی افزود: بیرقهای عشایری مزین به آیات قرآن نه تنها نماد قوم و قبیله، بلکه بیانیهای از آمادگی برای دفاع از عزت و هویت ملی هستند.
او همچنین مضیفها را «نهادهای اجتماعساز» توصیف کرد که در مواقع بحران، به مرکز گفتوگو، تصمیمگیری و بسیج اجتماعی تبدیل میشوند و شکافهای اجتماعی را ترمیم میکنند.
پویایی اجتماعی؛ زنان، جوانان و مشارکت فراگیر اقشار
سعیداوی در بخش دیگری از سخنان خود، بر فراگیر بودن کنشگری اجتماعی در جامعه عرب ایران تأکید کرد و آن را محدود به عشایر یا گروههای سنتی ندانست.
وی به مشارکت فعال زنان، جوانان، سالمندان، شهرنشینان و روستاییان در آیینها، مناسک دینی، موکبها و فعالیتهای اجتماعی اشاره کرد و آن را «سرمایه فرهنگی در حال تبدیل شدن به سرمایه امنیتی» دانست.
وی همچنین آیینی چون «گرگیعان» و سنتهای یاریگرانه را نمونههایی از «حیات اجتماعی پویا» برشمرد که در بزنگاههای بحرانی فعال میشود.
بازنمایی رسانهای / فرصتها و تهدیدهای روایتسازی
در جمعبندی این نشست، دکتر سعیداوی به موضوع بازنمایی رسانهای جامعه عرب ایران پرداخت و از دوگانه «واقعیت اجتماعی / تصویر رسانهای» سخن گفت.
وی با انتقاد از کلیشهسازیها، تأکید کرد که «نادیده گرفتن حضور اجتماعی عربهای ایران، تحلیلهای امنیتی و جامعهشناختی را به خطای راهبردی دچار میکند.
این تحلیلگر سیاسی اجتماعی افزود: کنشگری اجتماعی جامعه عرب ایران، پیام روشنی برای بازیگران خارجی دارد،آن هم این است که این جامعه نه نقطه ضعف، بلکه یکی از ستونهای انسجام ملی در ایران است.
سعیداوی نتیجه گرفت که بازنمایی دقیق این واقعیت میتواند به بازنگری در سیاستگذاریهای فرهنگی، تقویت نگاه شهروندی برابر و افزایش سرمایه اجتماعی ملی منجر شود.
این نشست تخصصی نشان داد که کنشگری اجتماعی عربهای ایران یک پدیده مقطعی یا احساسی نیست، بلکه ریشه در هویت تاریخی، عمق دینی، شبکههای فرهنگی و سنتهای همبستگی اجتماعی دارد.
این جامعه در بزنگاههای حساس چون جنگ رمضان از هویت قومی عبور کرده و در ساحت ملی بازتعریف میشود و مشارکت فعال آن در تحولات ملی، خود به یکی از منابع تولید امنیت اجتماعی تبدیل شده است.
نشست بر این نکته تأکید کرد که تنوع قومی در ایران، ظرفیت راهبردی است؛ ظرفیتی که اگر بر پایه شناخت علمی و بازنمایی درست تقویت شود، میتواند پشتوانهای برای ثبات اجتماعی و انسجام ملی باشد.