سونیتا سرابپور
روزنامه شرق
چرا یک هفته بعد از دستور رئیسجمهوری، وضعیت اتصال اینترنت هنوز به قبل برنگشته است؟
یک هفته از شبی میگذرد که مسعود پزشکیان بالاخره تصمیم گرفت به طولانیترین خاموشی اینترنت در دنیا پایان دهد. شامگاه دوشنبه ۴ خرداد مسعود پزشکیان در میان اما و اگرهای بسیاری مصوبه ستاد تازهکار ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور را برای بازگرداندن اینترنت به وضعیت پیش از دیماه ۱۴۰۴ به وزارت ارتباطات ابلاغ کرد؛ مصوبهای که گمان میرفت قرار است پایانی بر یکی از طولانیترین دورههای قطعی و محدودیت اینترنت در ایران باشد. اما یک هفته بعد از این ابلاغ، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا اینترنت واقعا وصل شده است؟
پاسخ کوتاه این است: هم بله، هم نه.
در ظاهر، بخشی از اینترنت بازگشته است. کاربران بهتدریج به سرویسهایی مانند زیرمجموعههای گوگل، ویکیپدیا، اپاستور، کنوا، تردز، پینترست و برخی شبکههای اجتماعی دسترسی پیدا کردهاند؛ البته عمدتا با کمک فیلترشکنهایی که پس از سه ماه قطعی اینترنت، با قیمتهای چندبرابری به کاربران عرضه شدند و هنوز هم بسیاری از آنها ناپایدار و مقطعی کار میکنند. اما در لایه زیرین شبکه، آن چیزی که مدیران فنی، اپراتورها و فعالان دیتاسنتری توصیف میکنند، با اظهارات مقامات دولتی به معنای اتصال اینترنت فرق دارد.
به گفته کارشناسان و مدیران فنی به «شرق»، آنچه هماکنون با آن روبهرو هستیم، اتصال اینترنت به شرایط قبل از ۱۸ دی که بسیاری آن را با عنوان «فیلترنت» تشبیه میکنند نیست، بلکه بیشتر شبیه یک «بازگشایی ناقص» است که به یک تبعیض در دسترسی به اینترنت چه برای کسبوکارها و چه برای مردم تعبیر میشود.
در حالی که مقامهای دولتی از سهشنبه گذشته ۵ خرداد از آغاز فرایند اتصال اینترنت سخن گفتند و این اقدام مسعود پزشکیان را احترام به حق مردم توصیف کردهاند، دادههای بینالمللی تصویر پیچیدهتری را نشان میدادند.
نتبلاکس در روزهای ابتدایی پس از ابلاغ مصوبه اتصال اینترنت به وضعیت پیش از ۱۸ دی (که به دنبال اعتراضات، اینترنت برای نزدیک به ۲۰ روز قطع بود) از «بازگشت بخشی از اتصال اینترنت ایران» خبر داد و اعلام کرد پس از ۲۰۹۳ ساعت انزوای تقریبا کامل ایران از شبکه جهانی، نشانههای احیای ارتباطات بینالمللی مشاهده شده است. هرچند این سرویس یک روز بعد حرف خود را پس گرفت و اعلام کرد هنوز میزان اتصال به اینترنت به شرایط عادی نرسیده است.
از سوی دیگر دادههای Kentik نیز افزایش تدریجی ترافیک بینالمللی ایران را ثبت کردند؛ افزایشی که نشان میداد بخشی از مسیرهای ارتباطی دوباره فعال شدهاند، اما هنوز فاصله قابل توجهی با شرایط پیش از محدودیتها وجود دارد. بر اساس تحلیل «داگ مادوری» مدیر تحلیل اینترنت در Kentik، میزان ترافیک اینترنت ایران پس از آغاز اتصال (در ۵ خرداد) مجدد افزایش پیدا کرده، اما هنوز به سطح پیش از ۸ ژانویه (۱۸ دی ۱۴۰۴) نرسیده است.
او همچنین گفته حجم ترافیک فعلی حتی از دوره احیای محدود اینترنت بعد از ۲۰ روز قطعی در زمستان گذشته یعنی بین ۲۷ ژانویه تا ۲۸ فوریه (۷ بهمن تا ۹ اسفند ۱۴۰۴) نیز پایینتر است.
دادههای IODA هم که روند اتصال اینترنت در کشورها را نشان میدهد نیز تقریبا همین روایت را تأیید میکند. نمودارهای این سامانه نشان میدهد از زمان ابلاغ مصوبه و آغاز فرایند اتصال، شاخصهای دسترسی در ایران از کف تاریخی خود فاصله گرفته و روندی صعودی را تجربه کردهاند، اما هنوز به سطح قبل از قطع گسترده اینترنت بازنگشتهاند.
در نمودارهای IODA سه نکته قابل مشاهده است:
پس از حدود سه ماه افت شدید، شاخص دسترسی شبکه از اواخر ماه می (اوایل خرداد) روند صعودی پیدا کرده است.
بازیابی به شکل ناگهانی و یکباره نبوده و به صورت پلهای انجام شده است.
سطح فعلی همچنان پایینتر از وضعیت پیش از آغاز محدودیتهای سراسری است و نشانههای اختلال و محدودیت در بخشی از شبکه باقی ماندهاند.
برآیند دادههای NetBlocks، Kentik و IODA نشان میدهد دستور دولت برای بازگرداندن اینترنت وارد مرحله اجرا شده و برخلاف ماههای گذشته اتصال بینالملل اکنون قابل مشاهده است، اما اینترنت ایران هنوز به وضعیت پیش از ۱۸ دی ۱۴۰۴ بازنگشته است.
افزایش تدریجی ترافیک، بازشدن بخشی از وبسایتها و سرویسهای خارجی و رشد شاخصهای اتصال، همگی نشانههای احیای شبکه هستند؛ با این حال تداوم اختلال در برخی پروتکلها، محدودیت بخشی از دیتاسنترها و پایینتربودن ترافیک نسبت به دوره پیش از بحران نشان میدهد فرایند بازگشت اینترنت هنوز کامل نشده است.
روایت فعالان و کارشناسان شبکه و دسترسی آزاد به اینترنت در ایران نیز بیشباهت به دادههای بینالمللی نیست.
حمیدرضا ذوالفقار، کارشناس و فعال حوزه دسترسی آزاد به اینترنت، در گفتوگو با «شرق» معتقد است آنچه طی روزهای اخیر با عنوان «بازگشایی اینترنت» مطرح شده، هنوز به معنای بازگشت کامل ارتباطات بینالملل نیست و بخش مهمی از زیرساختهای ارتباطی همچنان در وضعیت محدود قرار دارند.
او با اشاره به وضعیت فعلی شبکه میگوید شواهد فنی نشان میدهد دسترسی دیتاسنترها و سرورهای داخلی به اینترنت هنوز بهطور کامل برقرار نشده است؛ موضوعی که به اعتقاد او یکی از دلایل اصلی اختلال در عملکرد بسیاری از VPNها محسوب میشود.
به گفته ذوالفقار، بخش قابل توجهی از VPNهای رایج که توسط فروشندگان داخلی عرضه میشوند، ابتدا به یک سرور داخل ایران متصل شده و سپس ترافیک را به خارج از کشور هدایت میکنند. در نتیجه، تا زمانی که دسترسی اینترنت دیتاسنترها برقرار نشود، این سرویسها نیز با اختلال مواجه خواهند بود.
او توضیح میدهد VPNهای رایگان خارجی یا سرویسهایی که مستقیما به سرورهای خارج از کشور متصل میشوند، شانس بیشتری برای فعالیت دارند؛ اما بسیاری از سرویسهای مبتنی بر سرورهای داخلی همچنان با مشکل روبهرو هستند. به همین دلیل، از نگاه او، وضعیت فعلی بیش از آنکه نشانه بازگشایی کامل اینترنت باشد، نوعی بازگشایی محدود و کنترلشده را نشان میدهد.
ذوالفقار در تحلیل چرایی این وضعیت میگوید به نظر میرسد سیاستگذار تلاش کرده است بخشی از فشار افکار عمومی و رسانهها درباره قطع اینترنت را کاهش دهد، بدون آنکه تمامی محدودیتهای فنی برداشته شود. او شرایط کنونی را حتی محدودتر از وضعیتی توصیف میکند که پس از بازگشت نسبی اینترنت در بهمنماه تجربه شده بود.
تصویر واقعیتر را شاید بتوان در روایت مدیران شبکه و دیتاسنترها دید. چند مدیر فنی و شبکه فعال در مراکز داده کشور در گفتوگو با «شرق» میگویند وضعیت فعلی بیشتر شبیه شرایط پس از محدودیتهای دیماه است تا بازگشت کامل اینترنت.
به گفته آنها، وبسایتهای خارجی عمدتا در دسترس قرار گرفتهاند و کاربران خانگی روی شبکههای ثابت و موبایل میتوانند به بسیاری از سرویسهای بینالمللی (در بیشتر مواقع با فیلترشکن) دسترسی پیدا کنند. اما دسترسی به اینترنت دیتاسنترها همچنان در بسیاری از موارد قطع یا محدود باقی مانده است.
از سوی دیگر این مدیران معتقدند بخش مهمی از مشکل به پروتکلهای شبکه بازمیگردد؛ جایی که هنوز اختلال و مسدودشدن در پروتکلهای مهم مانند IPv6 ،UDP ،QUIC / HTTP3 و برخی مسیرهای کلیدی انتقال داده مشاهده میشود. همان پروتکلهایی که فقط یک نقششان بهبود فعالیت و اتصال VPNهاست.
آنچه حالا بیشتر از همه مدیران و فعالان در دیتاسنترهای کشور را آزار میدهد این است که در حال حاضر بعد از خبر اتصال اینترنت به دستور رئیسجمهور، وضعیتی نامتوازن و چندلایه برای دسترسی این فعالان ایجاد شده است، وضعیتی که در آن بخشی از بازیگران به اینترنت دسترسی دارند و بخشی دیگر همچنان پشت درهای بسته ماندهاند.
فرشاد اسماعیلیان، مدیرعامل هاست ایران، در گفتوگو با «شرق» معتقد است اینترنت کشور هنوز به وضعیت پیش از ۱۸ دیماه بازنگشته و آنچه اکنون مشاهده میشود، مجموعهای از دسترسیهای پراکنده و نابرابر است.
به گفته او، در روزهای گذشته برخی اپراتورها و سرویسدهندگان بهطور مقطعی یا محدود به اینترنت دسترسی پیدا کردهاند، اما این دسترسیها فراگیر نبوده و الگوی مشخصی نیز برای آن وجود ندارد. او میگوید مشکل اصلی برای دیتاسنترها نه صرفا قطع اینترنت، بلکه تبعیض در نحوه اتصال است.
از نگاه او، زمانی که بخشی از مراکز میزبانی یا ارائهدهندگان خدمات به اینترنت دسترسی دارند و بخشی دیگر همچنان محروم هستند، فشار اصلی متوجه شرکتهایی میشود که دسترسی ندارند و باید پاسخگوی نارضایتی مشتریان باشند.
به گفته اسماعیلیان، اگر قرار بر قطع یا وصل اینترنت باشد، انتظار میرود این تصمیم بهصورت یکپارچه اجرا شود. اما به باور او آنچه اکنون مشاهده میشود، مجموعهای از اتصالها و قطعهای پراکنده است که نهتنها وضعیت را شفافتر نکرده، بلکه باعث سردرگمی کاربران و فعالان زیرساختی شده است.
اسماعیلیان معتقد است شرایط فعلی حتی از این رو پیچیدهتر از دوره پس از بازگشایی ۷ بهمنماه گذشته است؛ چراکه در آن مقطع دستکم الگوی محدودیتها روشنتر بود، اما اکنون برخی مجموعهها بهصورت کامل یا نیمهکامل به اینترنت دسترسی دارند و برخی دیگر همچنان خارج از شبکه بینالملل باقی ماندهاند.
مدیرعامل هاست ایران یکی از محتملترین دلایل تداوم محدودیت برای دیتاسنترها را نگرانی تصمیمگیران از فعالشدن دوباره زیرساختهای مرتبط با فیلترشکنها میداند. آنطور که او اعلام میکند، در یک هفته اخیر پس از خبر بازگشایی اینترنت، توضیح روشنی درباره چرایی وصلشدن برخی مجموعهها و محرومماندن برخی دیگر از اینترنت ارائه نشده و همین مسئله فضای ابهام و نارضایتی را در میان فعالان صنعت زیرساخت افزایش داده است.
در روایتی دیگر گفته میشود از عصر یکشنبه ۱۰ خرداد فقط دیتاسنترهایی امکان اتصال به اینترنت را خواهند داشت که روند احراز هویت مشتریانشان انجام شده باشد. در همین زمینه پویا پیرحسینلو، رئیس کمیسیون اینترنت انجمن تجارت الکترونیک و مدیرعامل آروانکلاد، معتقد است روند بازشدن اینترنت در کشور «نه یکدست و نه قابل پیشبینی» است و برخلاف اعلامهای رسمی، هنوز بسیاری از بخشهای شبکه به وضعیت پیش از محدودیتها بازنگشتهاند.
او میگوید از عصر روز یکشنبه (۱۰ خرداد) اینترنت برخی دیتاسنترها متصل شده است، ظاهرا این اتصال محدود به دیتاسنترهایی است که «احراز هویت» مشتریانشان را بهصورت دقیق انجام داده باشند، موضوعی که به گفته او از قبل نیز به عنوان یک الزام قانونی وجود داشته اما در عمل بهصورت سراسری اجرا نمیشده است.
پیرحسینلو اما مشکل اصلی را کیفیت پایین، اختلالات سراسری و محدودیت گسترده پروتکلها میداند، به شکلی که در عمل استفاده از اینترنت با اختلال جدید مواجه است.
او در ادامه با اشاره به تجربه هفتههای اخیر تأکید میکند اگرچه به وضعیت اینترنت در قبل از دیماه ۱۴۰۴ هم انتقادات بسیار زیادی از نظر کیفیت و محدودیت وارد بود، اما پس از اعلام بازگشایی، اینترنت حتی به شرایط آن زمان هم بازنگشته است و گزارشهای متعددی از مسدودبودن IPها و رنجهای مختلف وجود دارد؛ از فیلتر یا پراختلالبودن سرورهای شخصی (حتی سرورهایی که در داخل کشور میزبانی میشوند) تا زیرساختهای بینالمللی و مسدودشدن پروتکلهای پرکاربردی مانند IPV6 ،HTTP3 و ایجاد اختلال شدید در پروتکلهایی مانند UDP و SSH. به گفته او، حتی در مواردی که IP خود کاربر مسدود شده است، هیچ سازوکار مشخصی برای پیگیری این وضعیت یا شکایت وجود ندارد.
پیرحسینلو با طرح این پرسش که «مسئولیت این حجم گسترده از محدویت و مسدودسازیهای با چه نهادی است؟» میگوید در عمل مشخص نیست کدام نهاد پاسخگوی این وضعیت است. وقتی رئیسجمهور دستور به اتصال اینترنت و بازگشت به شرایط دیماه را داده، چه نهادی است که چنین مشکلات سیستماتیکی را برای کشور ایجاد کرده است؟
او در بخش دیگری از تحلیل خود اعلام میکند به نظر میرسد هدف از طولانیشدن روند اتصال اینترنت و بازگشت به قبل از ۱۸ دی جلوگیری از فعالیت فیلترشکنهاست و این در حالی است که این یک کار بیهوده است و بارها اعلام شده از نظر فنی مقابله با فیلرشکنها غیرممکن است و جز خسارت هیچ دستاوردی برای کشور ندارد.
او به قربانیشدن برخی سرویسها بهخاطر اشتباهگرفتن با فعالیت یک سرویس فیلترشکن اشاره میکند و میگوید: «برخی سیستمهای تشخیص، با برداشت نادرست (False Positive) از الگوهای ترافیکی مانند ترافیک متقارن، وبسوکت، ترافیک رمزنگاریشده و... اقدام به مسدودسازی میکنند؛ در حالی که این الگوها لزوما ارتباطی با VPN ندارند».
به گفته او، این نوع تصمیمگیری باعث ایجاد اختلالهای زنجیرهای در سرویسهای مختلف شده است. او همچنین توضیح میدهد در برخی موارد، مسدودسازیها بهصورت غیریکپارچه انجام میشود؛ به این معنا که یک سرویس در یک اپراتور باز است و در اپراتور دیگر با اختلال یا انسداد مواجه است. به باور او، همین وضعیت باعث شده تشخیص «مشکل» حتی برای متخصصان شبکه نیز دشوار شود.
او در تحلیل نهایی خود، سیاستهای اعمالشده بر شبکه را «امنیتمحور و محدودکننده» و با محوریت «مقابله با فیلترشکنها» توصیف میکند و میگوید در عمل، تصمیمگیریها نه با محوریت انتفاع مردم و کسبوکارها که با تمرکز بر کنترل استفاده از ابزارهای دورزدن فیلترینگ انجام میشود. به باور او نتیجه این رویکرد، ایجاد اختلال در سرویسهای پایهای اینترنت حتی برای استفادههای عادی مانند جستوجو یا دسترسی به سرویسهای مختلف اینترنتی است.
دولت اما اعلام میکند بازگشت اینترنت به حالت عادی کمی طول میکشد و در واقع این فرایند زمانبر است؛ ادعایی که از سوی کارشناسان فنی زیر سؤال برده میشود. «شرق» برای دریافت پاسخ این پرسش که چه زمانی اینترنت واقعا به حالت عادی بازمیگردد با شرکت ارتباطات زیرساخت تماس گرفت و فقط این پاسخ را دریافت کرد: «باید صبور بود».
از سوی دیگر این موضوع را از دفتر محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهوری و رئیس ستاد ساماندهی فضای مجازی نیز پیگیری کردیم. عباس پازوکی، معاون ارتباطات و اطلاعرسانی دفتر معاون اول رئیسجمهور، در گفتوگو با «شرق» تأکید میکند که مصوبه ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی برای بازگرداندن اینترنت به وضعیت پیش از دیماه ۱۴۰۴، پس از تأیید رئیسجمهور به وزارت ارتباطات ابلاغ شده و اکنون در مرحله اجرا قرار دارد.
او در پاسخ به پرسشها درباره طولانیشدن روند اجرای مصوبه، میگوید برخلاف تصور عمومی، بازگشت کامل اینترنت یک فرایند تدریجی است و نمیتوان انتظار داشت با یک دستور، همه محدودیتها بهصورت آنی برطرف شود.
به گفته او، دولت همچنان بر اجرای کامل مصوبه اصرار دارد و رفع محدودیتها در حال انجام است. او به شکل شفاف به مانعتراشیهایی در راه این اتصال اشاره میکند، اما تأیید دارد که برخلاف برخی اطلاعرسانی در رسانهها سه قوه با هم هماهنگ و هم نظر هستند و روند بازگشایی اینترنت طی خواهد شد.
پازوکی در پاسخ به گمانهزنیها درباره احتمال مخالفت برخی نهادهای خاص و افراد با اجرای مصوبه بازگشایی اینترنت، تأیید میکند که در مسیر رفع محدودیتها مخالفتهایی وجود دارد. به گفته او، بخشی از این مخالفتها ناشی از نگرانیها و دیدگاههای امنیتی است، اما در کنار آن گروهی نیز از تداوم محدودیتهای اینترنتی منافع اقتصادی کسب کردهاند.
او میگوید: «مافیایی وجود دارد که از قطع اینترنت بینالملل کاسبی میکند. منافع شخصی و شرکتی در این حوزه وجود دارد و طبیعی است که برخی تلاش کنند از مسیرهای مختلف، از فضاسازی رسانهای تا مانعتراشیهای دیگر، روند بازگشایی اینترنت را کند کنند. اما دولت برای اجرای این مصوبه مصمم است».
او در این گفتوگو در مورد جایگاه «ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور»هم توضیح میدهد؛ ستادی که در هفتههای اخیر به مهمترین مرکز تصمیمسازی درباره وضعیت اینترنت تبدیل شده است و حتی باعث شده دیوان عدالت اداری هم پایش به میان بیاید و بهخاطر شکایت چهار نفر از مخالفان همیشگی دسترسی آزاد به اینترنت، فعالیت این ستاد را تا بررسی شکایت، متوقف کند.
با این حال پازوکی میگوید این ستاد با دستور رئیسجمهور تشکیل شده و قرار است درباره موضوعات مرتبط با محدودسازی یا بازگشایی اینترنت نقش محوری ایفا کند. به گفته او، اگر در آینده نیز موضوع قطع یا محدودسازی اینترنت مطرح شود، تصمیم باید در همین ستاد بررسی شود، به رأی اعضا برسد و پس از تأیید رئیسجمهور ابلاغ شود.
او تأکید میکند که رئیسجمهور این ستاد را نه فقط در جایگاه رئیس دولت، بلکه با اتکا به اختیارات خود در دیگر مسئولیتهای قانونیاش ایجاد کرده است. به گفته پازوکی، در حکم تشکیل ستاد نیز برای نخستینبار به جایگاه رئیسجمهور در کنار سایر مسئولیتهای حاکمیتی او اشاره شده است.
همچنین پازوکی تشکیل این ستاد را تلاشی برای ایجاد انسجام در تصمیمگیریهای مرتبط با فضای مجازی توصیف میکند. به گفته او، دولت در حوزههای مختلف ستادهای تخصصی متعددی تشکیل میدهد و ستاد فضای مجازی نیز با همین منطق شکل گرفته است؛ با این تفاوت که مأموریت آن، ساماندهی یکی از پرچالشترین حوزههای حکمرانی کشور است.
از نگاه او، فلسفه اصلی تشکیل این ساختار جدید، جلوگیری از پراکندگی تصمیمات و ایجاد سازوکاری است که مسئولیت تصمیمگیری درباره اینترنت را شفافتر و متمرکزتر کند؛ موضوعی که طی ماههای گذشته و همزمان با نزدیک به سه ماه محدودیت گسترده اینترنت، به یکی از مهمترین مطالبات فعالان اقتصاد دیجیتال و کاربران تبدیل شده است.
شاید مهمترین نشانه درباره کیفیت اینترنت فعلی نه در دادههای ترافیکی، بلکه در رفتار کاربران دیده شود. اگر اینترنت واقعا به وضعیت عادی بازگشته باشد، چرا تقاضا برای VPN همچنان در حال انفجار است؟
دادههای اخیر Proton VPN پاسخ روشنی به این پرسش میدهند. این شرکت اعلام کرده تنها در فاصله ۴ تا ۷ خرداد، ثبتنام کاربران ایرانی بیش از ۲۵ هزار درصد افزایش یافته است. پیش از آن نیز موج اولیه ثبتنامها رشدی شش هزار درصدی را ثبت کرده بود.
مدیرعامل Proton VPN میگوید همزمان با بازگشایی محدود اینترنت در ایران، کاربران برای ایجاد ارتباطات امن و عبور از محدودیتهای باقیمانده به سمت VPNها هجوم بردهاند. این اتفاق در حالی رخ میدهد که آخرین گزارش انجمن تجارت الکترونیک تهران، اندازه بازار فیلترشکن در ایران را پیش از قطع اینترنت حدود ۳۰ هزار میلیارد تومان برآورد کرده بود.
همان گزارش نشان میداد ۸۲.۴ درصد کاربران ایرانی برای استفاده از اینترنت به فیلترشکن نیاز دارند؛ حتی ۷۳ درصد افرادی که عمدتا از شبکههای اجتماعی داخلی استفاده میکنند نیز گفتهاند بدون VPN نمیتوانند از اینترنت استفاده کنند. نگرانکنندهتر اینکه حدود ۳۰ درصد پاسخدهندگان اعلام کردهاند کودکان یا نوجوانان تحت سرپرستی آنها نیز از فیلترشکن استفاده میکنند.
یک هفته پس از ابلاغ مصوبه رئیسجمهور برای اتصال اینترنت، اینترنت ایران در وضعیتی میان وصل و قطع گرفتار است. در ظاهر شاخصهای جهانی از بهبود کمی وضعیت خبر میدهند، برخی وبسایتها و سرویسها بازگشتهاند یا حتی بنا به گفته مدیرعامل زیرساخت میزان استفاده از ترافیک بینالمللی رشد کرده است.
اما همزمان، محدودیت پروتکلها، قطع یا محدود بودن اینترنت بسیاری از دیتاسنترها، دسترسیهای نامتوازن و انفجار تقاضا برای VPNها نشان میدهد آنچه رخ داده هنوز با «بازگشت اینترنت» فاصله دارد و براساس توصیف مدیران فنی کشور به جای اتصال به اینترنت با «آشوب در دسترسی» مواجه است.
شاید مهمترین نشانه همین باشد که پس از ۸۸ روز خاموشی، کاربران هنوز برای رسیدن به اینترنتی که حقشان است، ناچارند به همان ابزارهایی پناه ببرند که قرار بود روزی براساس وعده رئیسجمهوری دیگر به آنها نیازی نباشد یا حداقل برای دسترسی به آن پول کمتری در این وضعیت اقتصادی پرداخت کنند.