در روزهایی که مسئولان از ضرورتهای «امنیت ملی» و محدودیتهای ناشی از جنگ برای توجیه قطع یا اختلال گسترده اینترنت بینالملل سخن میگفتند، واقعیت در کف بازار چیز دیگری بود.
به گزارش سیتنا، بررسیها این موضوع و گفتوگو با فعالان بازار فروش VPN و فیلترشکن نشان میدهد اینترنت جهانی هرگز به طور کامل از دسترس خارج نشده بود؛ بلکه دسترسی به آن به کالایی گرانقیمت تبدیل شد که تنها بخشی از جامعه توان پرداخت هزینه آن را داشت. به بیان دیگر، اینترنت برای کسانی که پول بیشتری پرداخت میکردند همچنان در دسترس بود و برای سایر شهروندان عملاً مسدود شده بود.
دو فروشنده فیلترشکن که به دلیل ملاحظات امنیتی نام آنها محفوظ مانده است، جزئیات قابل توجهی از شرایط آن روزها ارائه کردند.
به گفته او، در دوران محدودیت شدید اینترنت، راهاندازی VPN دیگر مانند شرایط عادی نبود. برای دور زدن محدودیتها نیاز به چندین سرور و ایجاد تونلهای ارتباطی پیچیده وجود داشت تا اتصال شناسایی و مسدود نشود.
او میگوید: «در شرایط عادی یک سرور کافی بود، اما زمان محدودیتها مجبور بودیم دو یا سه سرور را به هم متصل کنیم تا بتوانیم ارتباط را برقرار نگه داریم. همین باعث میشد هزینهها چند برابر شود.»
نتیجه این وضعیت، جهش عجیب قیمتها بود. به گفته دیگر فروشنده فیلترشکن، برخی سرویسها که پیش از بحران با چند صد هزار تومان ارائه میشدند، در دوره محدودیت با قیمتهایی چند برابر به فروش میرسیدند.
نکته مهمی که از هر دو مصاحبه به دست میآید این است که اینترنت بینالملل به طور مطلق قطع نشده بود.
فروشندگان VPN تأیید میکنند که همچنان امکان دسترسی به سرویسهایی مانند اینستاگرام، تلگرام و وبسایتهای خارجی وجود داشت، اما این دسترسی تنها از مسیرهایی ممکن بود که هزینه بسیار بالاتری داشتند.
این فروشنده VPN در توضیح علت گرانی میگوید: «هرچه محدودیت بیشتر باشد، هزینه ما هم بیشتر میشود. وقتی محدودیت کم شود، هزینهها پایین میآید و قیمت VPN هم ارزانتر میشود.»
این اظهارات پرسش مهمی را مطرح میکند: اگر دسترسی به اینترنت جهانی واقعاً به دلایل امنیتی غیرممکن شده بود، چگونه هزاران کاربر همچنان از طریق سرویسهای پولی به آن متصل بودند؟
مصاحبه دوم سیتنا با دیگر فروشنده VPN ابعاد مهمتری از ماجرا را روشن میکند.
این فروشنده توضیح میدهد که در دوره محدودیتها برخی شرکتهای هاستینگ و ارائهدهندگان خدمات برای عبور حجم بیشتری از ترافیک ناچار بودند هزینههای سنگینتری پرداخت کنند.
او میگوید: «بعضی سرویسها برای عبور پهنای باند بیشتر مجبور بودند هزینههای چندبرابری بدهند. مسیری که قبلاً مثلاً ۲۰۰ هزار تومان هزینه داشت، در آن دوره به ۷۰۰ هزار تومان میرسید.»
این روایت نشان میدهد که مسیرهای دسترسی به اینترنت همچنان وجود داشتهاند اما استفاده از آنها مستلزم پرداخت هزینههای بیشتر بوده است؛ هزینهای که در نهایت از جیب کاربران دریافت میشد.
سالهاست مقامهای رسمی وجود «اینترنت طبقاتی» را انکار میکنند، اما آنچه از دل این گفتوگوها بیرون میآید، تصویری متفاوت ارائه میدهد.
در عمل، دو گروه شکل گرفته بودند:
گروه اول؛ افرادی که توانایی پرداخت هزینههای چند صد هزار تومانی یا حتی میلیونی برای VPN داشتند و همچنان به اینترنت جهانی دسترسی پیدا میکردند.
گروه دوم؛ شهروندانی که به دلیل مشکلات اقتصادی امکان خرید چنین سرویسهایی را نداشتند و عملاً از ارتباط با جهان خارج محروم میشدند.
به این ترتیب، دسترسی به اینترنت از یک حق عمومی به یک کالای لوکس تبدیل شد.
موضوع دیگری که در هر دو گفتوگو مطرح شد، وضعیت اینترنت پس از بازگشت نسبی اتصال بینالمللی است.
یکی از فروشندگان معتقد است که حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد محدودیتها رفع شده و شرایط به وضعیت پیشین نزدیک شده است.
فروشنده دوم اما توضیح فنیتری ارائه میدهد. او معتقد است بخشی از کندیهای فعلی ناشی از پاک شدن حافظههای کش (Cache) و زیرساختهای مرتبط با سامانههای DNS در دوره محدودیتهاست.
به گفته او وقتی این ساختارها از بین میروند، بازسازی آنها زمان میبرد و تا شکلگیری مجدد، کاربران کندی و تأخیر را احساس میکنند. »
البته این تنها یکی از توضیحات فنی موجود است و ارزیابی دقیق آن نیازمند بررسی کارشناسان مستقل حوزه شبکه است.
اگر هدف از قطع اینترنت جلوگیری کامل از دسترسی به سرویسهای خارجی بوده است، چگونه بازار فروش VPN در همان روزها همچنان فعال بوده و خدمات خود را ارائه میکرده است؟
و اگر دسترسی همچنان امکانپذیر بوده، آیا نتیجه عملی این سیاست چیزی جز ایجاد شکاف میان شهروندانی بوده که توان پرداخت هزینههای سنگین را داشتهاند و کسانی که نداشتهاند؟
مصاحبههای انجامشده با فعالان بازار VPN نشان میدهد روایت «قطع کامل اینترنت» با واقعیت میدانی فاصله داشته است. آنچه رخ داده بیش از آنکه حذف کامل اینترنت بینالملل باشد، افزایش شدید هزینه دسترسی به برخی افراد بوده است. در چنین شرایطی، اینترنت برای بخش اندکی از جامعه همچنان قابل استفاده باقی ماند، اما برای میلیونها شهروند دیگر به کالایی دستنیافتنی تبدیل شد.
این وضعیت بار دیگر بحث قدیمی «اینترنت طبقاتی» را زنده میکند؛ مفهومی که شاید در قوانین وجود نداشته باشد، اما در تجربه روزمره کاربران، بیش از هر زمان دیگری قابل لمس شده است.