سدها طی دهههای گذشته مهمترین ابزار ذخیرهسازی و تنظیم منابع آب در ایران بودهاند؛ سازههایی که نقش حیاتی در تأمین آب شرب، کشاورزی و صنعت ایفا میکنند. با این حال، تداوم خشکسالی، کاهش بارشها، افزایش دما، افت ذخایر برفی و رشد مصرف آب موجب شده است که بخشی از سدهای کشور با کاهش شدید حجم مخازن مواجه شوند و برخی از آنها عملاً کارکرد گذشته خود را در تأمین پایدار آب از دست بدهند.
به گزارش ایسنا، ایران اکنون در یکی از طولانیترین دورههای خشکسالی چند دهه اخیر قرار دارد. کاهش بارشها و افت روانابهای سطحی سبب شده ورودی آب به بسیاری از مخازن سدها کاهش یابد و ذخایر راهبردی آب کشور تحت فشار قرار گیرد. آمارهای رسمی نشان میدهد حجم آب ورودی به سدهای کشور در سالهای اخیر نسبت به میانگین بلندمدت کاهش چشمگیری داشته و ذخیره آب برخی سدهای مهم به پایینترین سطوح خود رسیده است.
پیامد این وضعیت تنها محدود به کاهش ذخایر آبی نیست. زمانی که حجم آب یک سد به سطوح بحرانی نزدیک میشود، بخشی از مخزن وارد محدودهای موسوم به «حجم مرده» میشود؛ بخشی از آب که به دلیل محدودیتهای فنی و کیفی عملاً قابل بهرهبرداری نیست. در چنین شرایطی، سد به تدریج از مدار مؤثر تأمین آب خارج شده و توان آن برای پاسخگویی به نیازهای شرب، کشاورزی یا تولید برق به شدت کاهش مییابد.
بحران کنونی در برخی مناطق کشور ابعاد جدیتری پیدا کرده است. گزارشها نشان میدهد تعدادی از سدهای بزرگ ایران در سالهای اخیر به کمتر از ۲۰ درصد ظرفیت خود رسیدهاند و برخی مخازن نیز با افت شدید ذخایر روبهرو شدهاند. کارشناسان هشدار میدهند که ادامه روند کنونی میتواند امنیت آبی بسیاری از شهرها و مناطق کشاورزی را با چالشهای جدی مواجه کند.
نمونه بارز این وضعیت، سد ۱۵ خرداد قم است که در سال گذشته به یکی از نمادهای بحران منابع آب کشور تبدیل شد؛ سد ۱۵ خرداد قم در سال گذشته تصویری روشن از بحران آب در ایران ارائه کرد؛ سدی با ظرفیت ۲۰۰ میلیون مترمکعب که موجودی آب آن به حدود ۱۶ میلیون مترمکعب کاهش یافت. از این میزان نیز ۱۵ میلیون مترمکعب در محدوده حجم مرده قرار داشت و تنها یک میلیون مترمکعب آب برای شرایط اضطراری و تأمین موقت آب ذخیره شده بود. وضعیتی که نشان میدهد برخی سدهای کشور تا آستانه خروج از چرخه تأمین آب پیش رفتهاند.
متخصصان معتقدند ریشه این بحران تنها به کاهش بارندگی محدود نمیشود؛ برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، توسعه نامتوازن کشاورزی در مناطق خشک، افزایش مصرف، تغییرات اقلیمی و مدیریت ناپایدار منابع آب از جمله عواملی هستند که در کنار خشکسالی، فشار بیسابقهای بر سدها و منابع آبی کشور وارد کردهاند. در چنین شرایطی، موضوع حفظ ذخایر موجود، افزایش بهرهوری مصرف آب و یافتن راهکارهای نوآورانه برای تقویت منابع آبی، بیش از هر زمان دیگری به یکی از مهمترین دغدغههای کارشناسان و مدیران حوزه آب کشور تبدیل شده است.
حسین اردکانی، پدر علم هواشناسی ایران با اشاره به پیشبینیهای اقلیمی سال گذشته، اظهار کرد: در پاییز سال گذشته کشور با شرایط نامناسب بارشی مواجه بود و در گفتوگوهایی که در مهر و اوایل آبان انجام شد، هشدار داده بودم که این وضعیت ناپایدار تا حدود دهم آذر ادامه خواهد داشت و پس از آن سامانههای جوی فعال خواهند شد و بارندگیها آغاز میشود.
وی افزود: خوشبختانه این پیشبینی محقق شد و از دهم آذرماه به بعد شاهد بارشهای مناسبی در بخشهای مختلف کشور بودیم. هرچند برخی استانهای واقع در جنوب رشتهکوه البرز از جمله زنجان، قزوین، البرز، تهران و سمنان در آذرماه بارش کمتری نسبت به سایر مناطق دریافت کردند، اما همانگونه که پیشبینی شده بود، بخشی از این کمبود در بهمنماه جبران شد.
اردکانی ادامه داد: بارشهای زمستانی به ویژه به شکل برف در مناطق زاگرس و بخشهایی از البرز شرایط قابل قبولی را ایجاد کرد. بر همین اساس پیشبینی کرده بودم که در فروردین و اردیبهشت نیز شرایط نسبتاً مناسبی از نظر بارش داشته باشیم و امیدوار بودم میزان بارندگی کشور به سطح نرمال نزدیک شود.
این محقق حوزه هواشناسی با تاکید بر اینکه بررسیها نشان میدهد که در مجموع میزان بارش کشور به محدوده نرمال نزدیک شده است، خاطرنشان کرد: هرچند برخی استانهای واقع در جنوب البرز همچنان با کمبود نسبی بارش مواجه هستند. به همین دلیل در برخی رسانهها گزارشهایی درباره کاهش ذخایر آبی بعضی سدها منتشر میشود، در حالی که وضعیت برخی دیگر از سدهای کشور مطلوب ارزیابی میشود.
پدر علم هواشناسی ایران با تأکید بر ضرورت مدیریت منابع آب کشور، یادآور شد: ایران در منطقهای قرار دارد که به طور طبیعی با محدودیت بارش مواجه است و از نظر دینامیکی و فیزیکی نیز ظرفیت دریافت بارشهای فراوان را ندارد. از این رو مدیریت مصرف آب باید با دقت بسیار بالا انجام شود و هم مردم و هم دستگاههای اجرایی باید الگوهای صحیح مصرف آب را به یک فرهنگ پایدار تبدیل کنند.
وی با بیان اینکه حتی در سالهایی که میزان بارش به شرایط نرمال نزدیک میشود، نمیتوان از ضرورت مدیریت منابع آبی غافل شد، ادامه داد: به همین دلیل طرحی را مدنظر دارم که میتواند در مدیریت ذخایر آبی کشور مورد استفاده قرار گیرد و لازم است در سطوح عالی تصمیمگیری نیز مورد توجه قرار گیرد.
اردکانی با اشاره به تجربه برخی کشورهای پیشرفته اظهار کرد: در کشورهایی مانند ژاپن و برخی دیگر از کشورهای توسعهیافته، در مواردی که ذخیره آبی سدها کمتر از حد نرمال باشد، در ابتدای فصل بهار حجم قابل توجهی از برف مناطق کوهستانی مجاور با استفاده از کامیونهای سنگین به پشت سدها منتقل میشود تا با ذوب تدریجی آنها در فصل گرم سال، بخشی از کمبود ذخایر آبی جبران شود.
وی ادامه داد: این اقدام موجب میشود با افزایش تدریجی دما و ذوب برفها در ماههای بعد، حجم بیشتری از آب وارد مخازن سدها شود و به تأمین آب مورد نیاز مناطق مختلف کمک کند.
پدر علم هواشناسی ایران تصریح کرد: سالها است که درباره اجرای چنین طرحی در کشور فکر میکنم و حتی قصد داشتم در ماههای پایانی سال گذشته این موضوع را مطرح کنم، اما شرایط کشور و برخی اتفاقات پیشآمده فرصت طرح آن را فراهم نکرد.
اردکانی اجرای چنین پروژهای را نیازمند همکاری چند دستگاه اجرایی از جمله وزارت نیرو، وزارت راه و شهرسازی و وزارت دفاع دانست و گفت: این دستگاهها میتوانند بهصورت مشترک امکانسنجی انتقال برف از مناطق کوهستانی به پشت سدهای راهبردی کشور را بررسی کنند.
به گفته این محقق، لازم است سدهای کلیدی و تأثیرگذار کشور شناسایی شوند و سپس راهکارهای اجرایی برای انتقال برف از مناطق کوهستانی اطراف به این سدها مورد مطالعه قرار گیرد.
وی اضافه کرد: البته نحوه برداشت برف، انتقال آن با کامیونهای سنگین و ملاحظات فنی و اجرایی این طرح نیز نیازمند بررسیهای دقیق کارشناسی و تهیه یک برنامه جامع عملیاتی است.
اردکانی با تشریح الزامات اجرای این طرح گفت: در صورت بررسی و تصویب چنین پروژهای، دستگاههای مختلف میتوانند در اجرای آن نقشآفرینی کنند. وزارت راه و شهرسازی میتواند زیرساختهای لازم برای دسترسی و حملونقل را فراهم کند، وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح نیز با در اختیار داشتن ناوگان حملونقل سنگین و کامیونهای بزرگ میتواند در انتقال برف از مناطق کوهستانی به محل سدها مشارکت داشته باشد.
وی افزود: وزارت نیرو نیز میتواند سدهایی را که با کمبود ذخایر آبی مواجه هستند و بارش کمتری دریافت کردهاند، شناسایی و برای اجرای طرح اولویتبندی کند تا منابع و امکانات بهصورت هدفمند به مناطق مورد نیاز اختصاص یابد.
پدر علم هواشناسی ایران با اشاره به نقش نهادهای هواشناسی در چنین طرحهایی اظهار کرد: سازمان هواشناسی نیز میتواند در ارائه اطلاعات و دادههای مورد نیاز مشارکت داشته باشد، هرچند توسعه و تقویت سامانههای پیشبینی بلندمدت در کشور همچنان از ضرورتهای مهم مدیریت منابع آب و مقابله با مخاطرات اقلیمی به شمار میرود.
وی ابراز امیدواری کرد که این پیشنهاد مورد توجه مسئولان و دولت قرار گیرد و امکان بررسی کارشناسی آن فراهم شود، چرا که میتواند به عنوان یکی از راهکارهای مکمل برای مدیریت منابع آب در سالهای کمبارش مورد مطالعه قرار گیرد.
اردکانی با بیان اینکه اجرای چنین طرحی در سال جاری عملاً امکانپذیر نیست، گفت: اکنون وارد فصل گرما شدهایم و با افزایش دما، بخش قابل توجهی از برفهای مناطق کوهستانی در حال ذوب شدن است. از این رو حتی در صورت وجود مسیرهای دسترسی مناسب، انتقال برف در این مقطع زمانی نمیتواند اثربخشی مورد انتظار را داشته باشد.
وی افزود: بررسی و برنامهریزی برای اجرای چنین طرحی باید از ماههای پایانی زمستان و یا ابتدای فصل بهار انجام شود تا امکان بهرهبرداری حداکثری از ذخایر برفی و انتقال آنها به سدهای هدف فراهم شود.
پدر علم هواشناسی ایران یادآور شد: با توجه به اینکه کشور در سال آبی گذشته از بارشهای نسبتاً مناسبی برخوردار شد، فرصت مناسبی برای مطالعه و برنامهریزی این طرح در سالهای آینده وجود دارد و امیدوارم این پیشنهاد در دستور کار دستگاههای؛مسئول قرار گیرد.