ملیکا قراگوزلو
فرارو
پسر جوانی در انتظار شروع کلاس، کنار دیوار دانشگاه ایستاده و چیزی شبیه فلش USB را از جیبش بیرون میآورد، چند پک کوتاه میزند و دوباره داخل جیبش میگذارد. چند متر آنطرفتر، جمعی دیگر کنار آبسردکن ایستادهاند و درباره طعم متفاوتی حرف میزنند: «آیس هندوانه»؛ میگویند هم خنکتر است و هم «گلو را کمتر میزند».
تا همین چهار پنج سال پیش، یکی از الزامات مصرف نیکوتین، داشتن پاکت سیگار و فندک بود که بوی ناخوشایندی هم در محیط پخش میکرد. اما این روزها داستان عوض شده است؛ نیکوتین در قالب انواع ویپ و پاد با طعمها و بوهای فانتزی در دسترس است و راهش را به فضاهای بسته هم باز کرده. حالا دیگر بعید نیست در هر اداره، صف انتظار، دانشگاه یا حتی پاساژی سرپوشیده، بوی خوشایندی از نیکوتین مشامتان را پر کند.
کشورهای مختلف جهان ممنوعیتها و محدودیتهای سفت و سختی در عرضه محصولات دخانی، بهویژه سیگارهای طعمدار، ویپ و پاد دارند. کشور ما هم روی کاغذ ممنوعیتهایی اعمال کرده، اما در عمل هیچ سازوکاری برای نظارت به چشم نمیخورد؛ بهطوریکه در تمامی دکهها و سیگارفروشیها هم ویپ و پاد پیدا میکنید، هم سیگارهای طعمدار. شاید تنها قانونی که هنوز بعضی از فروشندهها آن را رعایت میکنند، نفروختن سیگار به افراد زیر ۱۸ سال باشد. با این حال، اقلامی مثل ویپ و پاد با این تصور نادرست و خطرناک که «ضرر کمتری دارند»، حتی در سوپرمارکتها هم قابل خریداری هستند.
همین تغییر در نحوه عرضه و تبلیغ محصولات دخانی است که موضوع ویپ و پاد را از یک مسئله شخصی فراتر برده و به یک معضل اجتماعی تبدیل کرده است. در واقع، همین رنگها و طعمهای جذاب باعث ممنوعیت اکید آنها در برخی کشورها شده است؛ جهان این روزها عمیقا نگران ترویج و عادیسازی مصرف نیکوتین در بین نوجوانان و جوانان است!
سیگار کشیدن دیگر آن قبح گذشته را ندارد. مصرف آن حالا رنگیتر و فانتزیتر شده است؛ دستگاههای کوچکی که کف دست جا میگیرند، کارتریجهایی که جای فندک و پاکت سیگار را گرفتهاند و طعم دودشان از توتفرنگی و نعنا گرفته تا انبه و هندوانه متغیر است. این وسایل حتی حسوحال کلاسیک مصرف یک محصول دخانی را هم به شما نمیدهند.
این تغییر الگو به سادگی در فضاهای عمومی قابل مشاهده است. اگر زمانی عرف جامعه اجازه نمیداد که جوانان جلوی خانواده سیگار بکشند یا گوشه خیابان دودی به سمت آسمان بفرستند، حالا در سایه تبلیغاتی مثل «ترک سیگار با پاد» یا «کمضرر بودن این محصولات»، این رفتار کاملاً عادیسازی شده است. بدین ترتیب، فردی که پیشتر مجبور بود برای کشیدن سیگار به فضای باز برود یا حداقل دود آن را از جمع دور کند، دیگر بدون هیچ پنهانکاری و به راحتی در فضای بسته نیکوتینش را مصرف میکند؛ بدون بوی بد و بدون خاکستر.
علاوه بر این، دادههای جدید نشان میدهد حدود ۱۴ درصد جمعیت بالای ۱۸ سال در ایران مصرفکننده انواع محصولات دخانی هستند. سهم مردان در این میان حدود ۲۶ درصد و سهم زنان حدود ۴.۵ درصد اعلام شده است. همچنین مصرف روزانه سیگار در زنان ۱۸ تا ۲۴ سال از ۰.۱ درصد به ۰.۲۹ درصد رسیده که نشاندهنده افزایشی نزدیک به سه برابر است. همزمان برخی مسئولان حوزه سلامت نیز از کاهش سن شروع مصرف به حدود ۱۳ سال خبر دادهاند.
اما شاید مهمترین بخش این تصویر نگرانکننده را بتوان در فاصله عمیق میان «قانون» و «واقعیت بازار» خلاصه کرد. طبق ابلاغیههای وزارت بهداشت و مواضع ستاد کشوری کنترل دخانیات، تولید، عرضه و فروش سیگارهای الکترونیکی در ایران کاملاً ممنوع است. این محصولات فاقد هرگونه مجوز قانونی برای ورود به شبکه رسمی توزیع هستند و صرفاً از مسیرهای غیررسمی و قاچاق در بازار عرضه میشوند.
با این حال، واقعیت بازار خلاف این موضوع را نشان میدهد. انواع دستگاههای ویپ، پاد، کارتریج و مایعات نیکوتینی به وفور در دسترسند؛ از فروشگاههای فیزیکی در سطح شهر گرفته تا کانالهای فروش آنلاین و شبکههای غیررسمی تلگرامی و اینستاگرامی. این وضعیت، بازاری را شکل داده که دسترسی به موارد ممنوعه برای مصرفکننده نهایی همچنان به سادهترین شکل ممکن فراهم است.
امروز بیش از ۴۰ کشور جهان فروش ویپ را به صورت کامل ممنوع کردهاند. در کنار آن، دهها کشور دیگر به جای ممنوعیت کامل، سراغ کنترلهای هدفمند رفتهاند؛ مثل ایجاد محدودیت در طعمها، کنترل شدید تبلیغات، تغییر بستهبندی و جلوگیری از دسترسی نوجوانان.
در برخی کشورها مانند سنگاپور، استفاده و نگهداری ویپ اساسا غیرقانونی است و برخورد بسیار سختگیرانهای با متخلفان صورت میگیرد. در هند نیز تولید، واردات و فروش این محصولات به طور کامل ممنوع شده است.
در مقابل، کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی بهجای ممنوعیت کامل، مقررات سختگیرانهای اعمال کردهاند. در این کشورها، ویپ زیرمجموعه قوانین سخت دخانیات قرار گرفته و محدودیتهایی مانند حداقل سن خرید (۱۸ یا ۲۱ سال)، ممنوعیت تبلیغات گسترده، الزام به درج هشدارهای بهداشتی و در برخی موارد محدودیت طعمها وجود دارد. در بعضی کشورها حتی «محصولات یکبارمصرف» بهطور خاص هدف قانونگذاری قرار گرفتهاند، چراکه دسترسی به آنها آسانتر و مصرفشان سریعتر است.
نکته مهم در سیاستگذاری جهانی، تمرکز بر جذابیت ظاهری این محصولات است. بسیاری از مقررات جدید نه صرفا متمرکز بر خود دستگاه، بلکه درباره تنوع طعمها، طراحی ظاهری و شیوه بازاریابی وضع شدهاند. تجربه جهانی نشان داده ورود نوجوانان به چرخه مصرف نیکوتین، بیشتر بر طعمدار و کمبو بودن این دستگاهها تکیه دارد.
تقریبا تمام نهادهای بینالمللی بر یک نکته مشترک و خطرناک تاکید دارند: نیکوتین یک ماده اعتیادآور است و به هر شیوهای که مصرف شود، وابستگی ایجاد میکند؛ با این تفاوت که ویپها نحوه ورود افراد جدید به چرخه مصرف و اعتیاد را تغییر دادهاند.
در هشدارهای هر ساله سازمان بهداشت جهانی (WHO)، سیگارهای الکترونیکی و محصولات نیکوتینی طعمدار بهعنوان اقلامی معرفی میشوند که مصرف را برای افراد غیرسیگاری، بهویژه نوجوانان جذابتر میکنند. طعمهای میوهای، شیرین یا خنککننده که تلخی نیکوتین را پوشش میدهند، از جمله عواملی هستند که در کاهش سن شروع مصرف نقش پررنگی دارند.
بنابراین، بحث سلامت در این حوزه دیگر به فرد مصرفکننده محدود نمیماند. کاهش سن شروع مصرف، افزایش دسترسی و تغییر الگوهای رفتاری نسل جدید، این مسئله را به سطح سیاستگذاری عمومی و سلامت جمعی منتقل کرده است. حالا نگرانی اصلی، شکلگیری نسلی جدید از مصرفکنندگان نیکوتین است؛ نسلی که اعتیادش تدریجیتر، کمحاشیهتر و البته در ظاهر کمخطرتر از گذشته رخ میدهد.