عصر ایران - برای دهه ها، صدای نمادین و پیاپی «توک توک» تاکسی ها و ون های سه چرخه که از میان شهرهای شلوغ، پر از دود و مه آلود آسیا عبور می کردند، بخش جدایی ناپذیری از هویت و اتمسفر این مناطق بود؛ صدایی آن قدر متمایز که در نهایت به نام مستعار خود این وسایل نقلیه تبدیل شد. اما اکنون یک انقلاب بی صدا در سراسر کشورهای در حال توسعه در حال وقوع است: وسایل نقلیه پر سر و صدا و آلاینده ای که سوخت های فسیلی مصرف می کردند، به سرعت در حال برقی شدن هستند.
در حالی که اروپا و آمریکا تمرکز اصلی خود را روی خودروهای سواری چهارچرخ الکتریکی معطوف کرده اند، یک تغییر بزرگ و ساختاری در بخش وسایل نقلیه کوچک در جنوب و جنوب شرقی آسیا رخ داده است. توک توک ها یا ریکشاها که ستون فقرات سیستم حمل و نقل را در بسیاری از این مناطق تشکیل می دهند، به جای هیدروکربن ها، بیش از پیش نیروی خود را از باتری ها می گیرند. همین روند دقیقا در بازار موتورسیکلت ها نیز در حال تکرار است.
این تغییر دنده بزرگ در صنعت حمل و نقل، ناشی از کاهش هزینه های ساخت و نگرانی ها در مورد زنجیره تامین انرژی است. با این حال، این تحول پتانسیل آن را دارد که چهره آلوده ترین شهرهای جهان، از دهلی و داکا گرفته تا بانکوک و هانوی را به طور کامل دگرگون کند و هوای پاک را به شهرهایی که اکنون در محاصره مه دود هستند، بازگرداند.
سونیتا آنوپ، پژوهشگر شورای بین المللی حمل و نقل پاک، در این رابطه می گوید:
"بازار اکنون، یعنی یک دهه پس از ظهور این فناوری، در حال شکوفایی بی سابقه ای است. تغییرات اقلیمی دلیل ثانویه این تغییر محسوب می شود؛ چرا که محرک اول و اصلی این جریان، فقط و فقط «هزینه» است."
در هیچ کجای جهان این تغییر ساختاری آشکارتر از جاده های پر هرج و مرج هند نیست؛ جایی که تاکسی های ریکشا، کامیون های باری سه چرخه و حتی خودروهای سه چرخه جمع آوری پسماند در همه جا به چشم می خورند. هند اکنون در صف اول نقشه راهی قرار دارد که کارشناسان آن را «اقتصاد ژول» (Joule Economy) می نامند.
بر اساس گزارش اخیر آژانس بین المللی انرژی، در سال 2025 حدود یک چهارم وسایل نقلیه سه چرخه فروخته شده در سطح جهان با باتری کار می کردند. اما در هند، این رقم به نزدیک 70 درصد رسیده است که جهش خیره کننده ای را نسبت به آمار 20 درصدی سال 2020 نشان می دهد. تولیدکنندگان باسابقه، استارتاپ های بلندپرواز، سیاست گذاران و مصرف کنندگان عادی همگی در حال استقبال از این تحول الکتریکی هستند.
در کارخانه ای که درست در نزدیکی یک بزرگراه پر از گرد و غبار در ایالت غربی گجرات واقع شده، خط تولید شرکت «اتول اتو» (Atul Auto) از جمله خطوطی است که مدل های جدید توک توک را با نیروی باتری به جای دیزل یا گاز طبیعی فشرده (CNG) تولید می کند. خبرنگار روزنامه تلگراف در ماه می از این کارخانه بازدید کرد تا یکی از این ریکشاها را آزمایش کند: مدل Atul Rik Twin، یک سه چرخه سفید رنگ با خطوط آبی که از تابستان گذشته وارد بازار شده است. این مدل که یک خودروی «پریمیوم» و پیشرفته محسوب می شود، حدود 3000 پوند قیمت دارد.
دیویا چاندرا، مدیر عامل شرکت اتول گرین تک (Atul Greentech) - شرکت تابعه این برند قدیمی که در سال 2020 برای تمرکز ویژه بر ریکشاهای برقی تاسیس شد - می گوید:
"این وسیله نقلیه می تواند تنها در 8 ثانیه از سرعت صفر به 30 کیلومتر بر ساعت برسد و شتاب آن واقعا خوب است. این پیشرفته ترین خودروی برقی ما تا به امروز است."
این خودرو نسخه به روزشده اولین ریکشای باتری لیتیومی اتول است که در سال 2023 روانه بازار شده بود. با توجه به کاتالوگ و پکیج تبلیغاتی این محصول، مسافت قابل پیمایش آن با هر بار شارژ از 110 کیلومتر به 220 کیلومتر افزایش یافته است. این سه چرخه توانایی حمل 350 کیلوگرم بار را دارد و حداکثر سرعت آن به 45 کیلومتر بر ساعت می رسد.
در جریان تست میدانی این خودرو در زیر گرمای سوزان ظهر، آکاش گوسوامی، مدیر حسابداری بخش خودروهای برقی این شرکت، می گوید هندلینگ این سه چرخه آن قدر ساده است که هر کسی به راحتی از پس مدیریت آن برمی آید. رانندگی با آن بسیار نرم و روان است؛ سیستم فرمان اهرمی (فرمان موتورسیکلتی)، سیستم شتاب گیری، ترمزهای هیدرولیک و شعاع گردش بسیار تنگ 2.65 متری آن در پیست پشت کارخانه به خوبی عمل می کنند.
اما متمایزترین ویژگی Atul Rik Twin نسبت به توک توک های سنتی، سرعت یا زاویه چرخش آن نیست، بلکه صدای آن است. این خودروی برقی به طرز عجیبی بی صدا کار می کند و آن صدای ریتمیک و قدیمی «توک توک-توک توک» که نام این وسایل نقلیه از آن گرفته شده بود، کاملا حذف شده است.
کاملا منطقی است که انقلاب جاده های الکتریکی هند توسط وسایل نقلیه کوچکتری مانند ریکشاها هدایت شود. با توسعه کشورها، یک جابجایی استاندارد در «نردبان پویایی» رخ می دهد که از پیاده روی به سمت موتورسیکلت و سپس خودروی سواری حرکت می کند. هند نیز مانند بسیاری از اقتصادهای در حال توسعه، همچنان تحت سیطره وسایل نقلیه دو و سه چرخه قرار دارد.
در حالی که در جاده های بریتانیا به ازای هر 1000 نفر حدود 500 خودروی سواری وجود دارد، بر اساس داده های دولتی، این رقم در هند تنها 34 خودرو است.
راهول مایتی، مشاور حوزه خودروهای برقی در موسسه تحقیقاتی JMK Research & Analytics در دهلی، توضیح می دهد:
"بازار آسیا بیشتر حول محور دوچرخه ها و سه چرخه ها می چرخد و کمتر به خودروهای چهارچرخ وابسته است. به همین دلیل، برقی سازی در کشورهای آسیایی راحت تر جلو می رود. قیمت خرید اولیه یک خودروی سواری برقی بسیار سنگین است، اما برای خرید دوچرخه و سه چرخه نیازی به چنین سرمایه گذاری هنگفتی ندارید."
برای مقایسه، در بریتانیا - جایی که سال گذشته 473000 دستگاه خودروی برقی خریداری شد - میانگین قیمت یک خودروی الکتریکی جدید حدود 42000 پوند است. در مقابل، یک ریکشای باتری دار در هند بسته به مدل و فناوری به کار رفته، بین 1000 تا 3500 پوند قیمت دارد. در مجموع، 2.3 میلیون دستگاه خودروی برقی در سال 2025 در این کشور فروخته شده است که 92 درصد از این آمار خیره کننده متعلق به موتورهای گازی و سبک و ریکشاها بوده است؛ وسایلی که اسب های کاری سیستم حمل و نقل هند برای جابجایی مسافر و کالا به شمار می روند.
اگرچه این انتقال ساختاری پتانسیل بالایی برای مقابله با مه دود خفه کننده شهرهای بزرگ هند دارد، اما توشار گاندی، هماهنگ کننده انجمن تعویض باتری هند، معتقد است که ریشه این جریان کاملا اقتصادی است:
"وقتی صحبت از حمل و نقل و جابجایی در هند می شود، ابتدا اقتصاد در مرکز توجه قرار می گیرد و سپس محیط زیست."
او می افزاید که در پنج سال گذشته، هزینه های تولید باتری به شدت کاهش یافته است؛ به طوری که هزینه کلی بهره برداری و پیمایش یک وسیله نقلیه الکتریکی اکنون ارزان تر از اداره یک ریکشای بنزینی یا گازسوز است. به عنوان نمونه، شرکت اتول برآورد می کند که شارژ مجدد یکی از سه چرخه های برقی این شرکت به ازای هر کیلومتر تنها 0.50 روپیه هزینه دارد، در حالی که این رقم برای مدل های بنزینی 2.50 روپیه است.
دیویا چاندرا می گوید:
"هیچ قیمتی نمی تواند کمتر از برق باشد. هزینه کل مالکیت در وسایل نقلیه برقی غیرقابل رقابت است. از سوی دیگر، افزایش مداوم قیمت سوخت و صف های طولانی در پمپ بنزین ها و ایستگاه های گاز در این روزها، تمایل بازار را به شدت افزایش داده است."
زیرساخت های شارژ نیز به طور چشمگیری بهبود یافته است. اگرچه رانندگان می توانند باتری های خود را از طریق یک دوشاخه معمولی سه پین در خانه شارژ کنند، اما ایستگاه های شارژ سریع در سراسر شهرهای بزرگ در حال افزایش هستند. موازی با این اتفاق، اپلیکیشن های تجارت سریع (خدمات تحویل و پیک آنلاین) نیز در حال خرید ناوگان های بزرگی از وسایل نقلیه الکتریکی برای تحویل سفارش های خود هستند.
شهرهای دهلی، بمبئی و بنگلور همچنین شاهد رونق چشمگیر طرح های «تعویض باتری» بوده اند. اکنون حدود 3500 ایستگاه تعویض باتری وجود دارد که رانندگان می توانند باتری خالی خود را تحویل داده و یک جایگزین کاملا شارژ شده دریافت کنند. این رویکرد هزینه خرید اولیه ریکشا را به شدت کاهش می دهد؛ زیرا رانندگان از نظر فنی مالک باتری (که گران ترین بخش یک وسیله نقلیه برقی است) نیستند و آن را اجاره می کنند.
با این حال، سونیتا آنوپ معتقد است که هنوز برابری کامل در هزینه خرید اولیه ایجاد نشده است:
"بسیاری از مردم هنوز خرید یک مدل برقی را در مقایسه با مدل های CNG یا بنزینی گران می دانند، بنابراین وجود یارانه های دولتی همچنان یک فاکتور حیاتی است."
دولت هند ترویج و توسعه این بخش را نه صرفا به خاطر آلودگی هوای دهلی و بمبئی، بلکه به دلیل نگرانی های شدید از وابستگی بالا به واردات سوخت پیگیری می کند. بیش از 85 درصد نفت خام و حدود 50 درصد گاز طبیعی مایع (LNG) هند از خارج از کشور تامین می شود و این کشور از بسته شدن تنگه هرمز آسیب های جدی دیده است؛ تا جایی که محدودیت هایی را برای صادرات شکر اعمال کرده تا بتواند از آن برای تولید سوخت های زیستی (اتانول) استفاده کند.
توشار گاندی می گوید: "ابتدا همه گیری کرونا را داشتیم و اکنون هزینه های سوخت از زمان آغاز جنگ در ایران به یک بحران بزرگ تبدیل شده است."
حرکت به سمت برقی سازی در هند در ابتدا بسیار آشفته بود؛ چرا که بازار در انحصار تولیدکنندگان کوچکی بود که کیت های کم کیفیت و آماده مونتاژ را به صورت غیرقانونی از چین وارد می کردند. این وضعیت در سال 2015، زمانی که پارلمان ملی هند ریکشاهای با باتری را قانونی اعلام کرد، به طور کامل تغییر کرد. پس از آن، مجموعه ای از مشوق های سیاستی برای افزایش جذب بازار ارائه شد؛ از جمله تخفیف در نمایشگاه ها، معافیت های مالیاتی، سرمایه گذاری دولتی در ایستگاه های شارژ سریع و برقی سازی ناوگان های حمل و نقل عمومی دولتی مانند اتوبوس ها.
تمرکز ویژه ای نیز روی تولید داخلی به عنوان بخشی از کمپین شاخص نخست وزیر نارندرا مودی با نام «ساخت هند» صورت گرفته است. این طرح شامل سیستم های بازپرداخت نقدی برای کارخانه هایی است که قطعات را در داخل هند می سازند و همچنین وضع تعرفه های گمرکی سنگین بر خودروهای برقی کاملا مونتاژ شده ای که از خارج وارد می شوند را در بر می گیرد.
راهول مایتی می گوید:
"از سال 2015 مشوق هایی برای کمک به کل اکوسیستم خودروهای برقی طراحی شده بود، اما دولت طرح شاخص FAME را در سال 2019 به روزرسانی کرد و از آن زمان به بعد، سرعت پذیرش خودروهای برقی به شدت بالا رفت."
افزون بر استارتاپ هایی مانند Euler Motors، YC Electric و Kinetic Green که صرفا روی بخش الکتریکی تمرکز دارند، شرکت های سنتی و باسابقه ای چون باجاج اتو، پیاجیو و ماهیندرا نیز به تولید ریکشاهای باتری دار روی آورده اند. مایتی می افزاید: "اکنون شاهد یک رقابت بسیار سالم با افزایش تعداد بازیگران هستیم. بازار بسیار بزرگ است، از این رو فکر نمی کنم یک شرکت خاص بتواند به تنهایی بر آن مسلط شود."
این اکوسیستم پویا پتانسیلی بسیار فراتر از مرزهای هند دارد. بر اساس آخرین گزارش آژانس بین المللی انرژی، چرخش به سمت خودروهای برقی در سال گذشته به ویژه در بازارهای نوظهور شتاب بیشتری گرفته است؛ مناطقی که پتانسیل جهش و پیشی گرفتن از کشورهای غربی را در زمینه برقی سازی دارند.
فروش این وسایل نقلیه در سال 2025 در سراسر جنوب شرقی آسیا، جایی که برندهای چینی به شدت بر آن مسلط هستند، دو برابر شد. در کشورهایی مانند تایلند، اندونزی و مالزی بیش از 75 درصد فروش متعلق به شرکت هایی نظیر بی وای دی و وولینگ است. استثنای این قاعده کشور ویتنام است، جایی که شرکت های داخلی مانند وین فست و پگا در حال پیشتازی هستند. بازار موتورسیکلت های برقی ویتنام شاهد دو برابر شدن فروش خود و رسیدن به رقم تقریبی 735000 دستگاه در سال 2025 بود و برنامه ریزی ها برای ایجاد مناطق کم پیک و کم آلاینده در هانوی و هوشی مین احتمالا مصرف کنندگان بیشتری را به سمت این تغییر سوق خواهد داد.
در جاهای دیگر، فروش خودروهای برقی در آمریکای لاتین 75 درصد و در خاورمیانه 40 درصد جهش یافته است. در آفریقا بازار خودروهای چهارچرخ کوچک تر است، اما فروش موتورسیکلت های برقی از کمتر از 1000 دستگاه در آغاز دهه، به حدود 70000 دستگاه در سال 2025 رسیده است که اوگاندا و کنیا سریع ترین رشد را در این زمینه ثبت کرده اند.
امبروز ایوانز-پریچارد، سردبیر بخش تجارت بین الملل روزنامه تلگراف، به تازگی نوشت:
"اکنون می توانیم با قاطعیت نزدیک به 100 درصد نتیجه گیری کنیم که برقی سازی حمل و نقل توقف ناپذیر است و حتی سریع تر از آنچه پیش از این انتظار می رفت رخ خواهد داد."
شرکت «اتول اتو» از جمله شرکت های سنتی است که این تغییر را پذیرا شده است؛ به طوری که حدود یک سوم از 38000 ریکشایی که سال گذشته فروخته، الکتریکی بوده اند. این شرکت که یک بازیگر متوسط در سطح ملی به شمار می رود، بزرگترین تولیدکننده در ایالت گجرات است؛ ایالتی نیمه خشک و تجاری که زادگاه ماهاتما گاندی و نارندرا مودی است.
دیویا چاندرا پیش از شروع بازدید از کارگاه کارخانه می گوید:
"در سال 2018، با اطلاعیه ها و بیانیه های دولت به این نتیجه رسیدیم که برای بقای خود به عنوان یک شرکت، باید خودروهای الکتریکی داشته باشیم، زیرا دولت با تمام قوا فشار می آورد. اما تا سال 2020 طول کشید تا تصمیم قطعی برای تمرکز بر روی ساخت خودروهای الکتریکی بگیریم؛ چرا که در آن زمان قیمت باتری ها کاهش یافته و زنجیره تامین پایدارتر شده بود."
مانند بیشتر نقاط جهان، این شرکت هنوز سلول های باتری لیتیوم-یونی و نیمه هادی های خود را از چین وارد می کند. این بخش از زنجیره تامین، بزرگترین دغدغه چاندرا است:
"این وابستگی پیچیدگی زیادی را به زنجیره تامین و قیمت گذاری تحمیل می کند؛ به ویژه وقتی موقعیت های ژئوپلیتیک دائما روابط کشورها را تغییر می دهند و بر تجارت جهانی تاثیر می گذارند."
چالش دیگر، یک چالش کاملا «هندی» است: اطمینان از اینکه محصولات می توانند در برابر گرمای طاقت فرسا، باران های شدید موسمی، بارگیری بیش از حد و فراتر از ظرفیت مسافران، و نوسانات ناگهانی شبکه برق دوام بیاورند. با این حال، آقای چاندرا آینده ای را متصور است که در آن 100 درصد ریکشاهای اتول اتو الکتریکی خواهند بود.
او در حالی که سیستم تهویه مطبوع به سختی تلاش می کند دفتر کوچکش را خنک نگه دارد (دمای بیرون از 40 درجه سانتی گراد فراتر رفته است)، با خنده می گوید:
"سرمایه گذاران بزرگ تعهد دارند که با خودروهای برقی، زمین را سبز کنند؛ من مطمئن نیستم که آن ها زمین را سبز می کنند یا نه، اما مطمئنم که تراز مالی و بیلان کاری خودشان را حسابی سبز (سودآور) می کنند!"
او در پایان خاطرنشان می کند: "هند بزرگترین بازار سه چرخه در جهان است. من می توانم بگویم آینده این صنعت نه فقط روشن، بلکه فوق العاده درخشان است؛ آن قدر درخشان که برای دیدن آن باید چشم هایتان را کمی جمع کنید!"
تنظیم و ترجمه: محمد مهدی حیدرپور