در برخی نقاط از بیابان آتاکامای شیلی، هیچ سابقهای از افتادن حتی یک قطره باران وجود ندارد. این منطقه خشکترین بیابان غیرقطبی روی زمین محسوب میشود و این وضعیت از زمان بسیار قدیم ادامه داشته است.
به گزارش زومیت، بیشتر دانشمندان بر این باورند که خشکی بیشازحد بیابان آتاکاما حدود ۱۰ تا ۲۰ میلیون سال پیش، در دورهی میوسن پیشین تا میانی، شکل گرفته است. اما پژوهشی تازه این تخمین را بهطور چشمگیری به عقب رانده و نشان میدهد که خشکی غیرمعمول این بیابان حدود ۴۵ میلیون سال پیش، در دوره ائوسن میانی تا پایانی آغاز شده است.
بهگزارش آیافالساینس، دکتر بندیکت ریتر پرینتس از مؤسسه زمینشناسی و کانیشناسی دانشگاه کلن، در بیانیهای میگوید: «یافتههای ما نشان میدهد که هستهی فراخشک بیابان آتاکاما از میانه تا اواخر دوره ائوسن به این شکل درآمده است؛ موضوعی که با فقدان جابهجایی عناصر سطحی خاک مشخص میشود.»
دکتر بندیکت افزود بیابان آتاکاما را باید صاحب یکی از طولانیترین دورههای خشکی پیوسته روی کره زمین دانست و این واقعیت ما را وادار میکند که در دیدگاهمان دربارهی چگونگی و زمان شکلگیری چنین محیطهای فرامعمولی، بازنگری کنیم.»
دکتر ریتر پرینتس و همکارانش با بررسی برهمکنش پرتوهای کیهانی با سنگهای منطقه، توانستند قدمت خشکی غیرمعمول آتاکاما را بیش از ۲۰ میلیون سال عقب ببرند. روش مورد استفاده، تاریخگذاری مبتنی بر قرارگیری در معرض پرتوهای کیهانی است. در این روش غلظت ایزوتوپهای نادری مانند نئون-۲۱ (²¹Ne) که هنگام تابش پرتوهای کیهانی بر کانیهای سطحی به وجود میآیند، اندازهگیری میشود.
پس از تجزیهوتحلیل ۱۳۵ قطعه کوارتز از اعماق بیابان آتاکاما، بالاترین غلظت ایزوتوپهای کیهانی نئون-۲۱ که تابهامروز گزارش شده است، ثبت شد. دادهها حاکی از آن است که سنگهای سطحی آتاکاما درطول دهها میلیون سال تقریباً دستنخورده باقی ماندهاند.
پروفسور تیبور دونای، نویسندهی پژوهش از دانشگاه کلن، توضیح میدهد: «در مناطق معتدل، بارش باران فرسایش و جابهجایی رسوب را بهراه میاندازد و چشمانداز زمین را پیوسته دگرگون میکند. در مقابل، هستهی فراخشک آتاکاما با کمتر از دو میلیمتر بارش سالانه، روندی سطحی و آنقدر کند دارد که چشمانداز آن در مقیاس زمینشناختی عملاً بدون تغییر حفظ شده است.»
براساس یافتههای پژوهش، خشکی آتاکاما در پی یک دوره سرمایش جهانی پس از اوج آبوهوایی ائوسن پیشین آغاز شد؛ دورهای گرم در تاریخ زمین که در آن دمای میانگین جهانی ۱۰ تا ۱۴ درجه سانتیگراد از امروز بالاتر بود. کاهش دما، رطوبت را در منطقهای که پیشتر هم نیمهخشک بود، بهتدریج کاهش داد و آن را به بیابانی تمامعیار تبدیل کرد. در ادامه، جابهجایی صفحات تکتونیکی و تحولات اقیانوسشناختی این وضعیت را برای میلیونها سال تثبیت کرد.
امروز آتاکاما در تلهی پدیدهی «سایه باران مضاعف» گرفتار است: رشتهکوه آند در شرق و رشتهکوه ساحلی شیلی در غرب، هم از ورود بخار آب اقیانوس آرام و هم از نفوذ هوای گرم و مرطوب حوزه آمازون جلوگیری میکنند و بیابان را در خشکی محصور نگه میدارند. البته این به معنای فقدان کامل باران نیست. گاهی پس از بارشهای نادر، بخشهایی از بیابان با شکوفایی موقت و رنگارنگ گلها پوشیده میشود؛ رویدادی که اغلب با پدیدهی النینو گره خورده است.
ماندگاری و بیتغییری آتاکاما در برابر دیگر بیابانهای بزرگ جهان کاملاً متمایز است. صحرای بزرگ آفریقا که با نوار گستردهاش شمال آفریقا را از باقی قاره جدا میکند، تحتتأثیر تغییرات مداری زمین در چرخههایی حدود ۲۱هزار ساله بین خشکی و تری در نوسان است.
در حال حاضر، صحرای بزرگ آفریقا در دورهی خشک قرار دارد، اما بین ۱۵هزار تا ۵هزار سال پیش، سرزمینی سرسبز با تالابها، حیاتوحش متنوع و فرهنگهای انسانی غنی بود. اگر این الگو ادامه یابد، حدود ۱۵هزار سال دیگر دوباره به چشماندازی سبز تبدیل خواهد شد. اما آتاکاما چنین بیثبات نیست، ۴۵ میلیون سال تغییرناپذیر مانده و هیچ نشانهای از دگرگونی نشان نمیدهد.
پژوهش در مجلهی Nature Communications منتشر شده است.