عصر ایران _ نیما نوروزی _ یکی از مهمترین بحرانهایی که امروز ایران با آن دستبهگریبان است، بحران آب و وضعیت ناپایدار کشاورزی کشور است. بخش بزرگی از کمآبی شدید ایران به شیوههای سنتی، بیبرنامه و گسترده کشاورزی بازمیگردد؛ کشاورزیای که همچنان در بسیاری از مناطق کشور با روشهایی متعلق به چند دهه گذشته اداره میشود.
این در حالی است که کاهش منابع آب زیرزمینی، برداشت بیرویه از سفرههای آب، گرمایش زمین، خشک شدن تالابها، کاهش آبدهی رودخانهها و سدسازیهای گسترده، شرایط را بسیار پیچیدهتر از گذشته کرده است. در چنین وضعیتی، ادامه کشاورزی سنتی و توسعه بیهدف سطح زیر کشت میتواند بحران آب را به یک ابرچالش ملی تبدیل کند؛ ابرچالشی که نشانههای آن از هماکنون آشکار شده است.
یکی از راهکارهای عبور از این بحران، واردات بخشی از مواد غذایی و محصولات کشاورزی پرمصرف، بهویژه محصولاتی مانند گندم و سایر کالاهای اساسی، از کشورهایی است که در تولید این محصولات مزیت نسبی دارند. با این حال، تجربه جنگها و تنشهای بینالمللی نشان داده که تکیه صرف بر چند کشور محدود مثل روسیه و اوکراین که در تولید گندم پیشرو هستند میتواند خطرناک باشد. جنگ روسیه و اوکراین نمونهای از همین مسئله بود که زنجیره تأمین بسیاری از محصولات کشاورزی را در جهان دچار اختلال کرد.
با وجود این، واردات محصولات کشاورزی از کشورهایی مانند آمریکا، در ازای بخشی از منابع مالی مسدودشده ایران، لزوماً تصمیمی غیرمنطقی یا زیانبار نیست. برعکس، در شرایط فعلی میتواند فرصتی برای کاهش فشار بر منابع آبی کشور باشد. ایران ناگزیر است کشت برخی محصولات آببر مثل گندم در برخی مناطق را که ادامه تولید آنها هزینههای سنگینی بر منابع طبیعی تحمیل میکند، محدود یا متوقف کرده و نیاز خود را از طریق واردات تأمین کند.
اگر همچنان بر خودکفایی بدون برنامه، بدون توجه به ظرفیتهای محیطزیستی و بدون محاسبه هزینههای واقعی پافشاری شود، نتیجه آن چیزی جز تشدید بحران آب و نزدیک شدن به یک ابربحران زیستمحیطی نخواهد بود. کسانی که با هرگونه واردات محصولات کشاورزی مخالفت میکنند، یا از ابعاد بحران آب و محیطزیست ایران آگاهی کافی ندارند، یا با خیالپردازی، به دور از واقعیت به مسئله مینگرند. ایران امروز را نمیتوان با خیالپردازی اداره کرد.
در عین حال، باید توجه داشت که اتکای بلندمدت به واردات تنها در شرایط ثبات و صلح امکانپذیر است. بدون روابط پایدار و بدون امنیت در مناسبات منطقهای و بینالمللی، وابستگی به واردات میتواند خود به یک نقطه ضعف تبدیل شود. به همین دلیل، ایران بیش از هر زمان دیگری به صلحی پایدار نیاز دارد؛ صلحی که فرصت بازسازی محیطزیست، احیای منابع آبی و اصلاح سیاستهای نادرست گذشته را فراهم کند.
در دهههای گذشته، مجموعهای از تصمیمات اشتباه مدیریتی، فساد، نبود برنامهریزی بلندمدت و بیتوجهی به ملاحظات محیطزیستی، ایران را به وضعیت کنونی رسانده است. خروج از این وضعیت نیازمند بهرهگیری از تجربه کشورهایی است که توانستهاند کشاورزی سنتی را به کشاورزی مدرن، کممصرف و بهرهور تبدیل کنند.
تکیه بر مذاکره، توافقنامههای اقتصادی و همکاریهای منطقهای و بینالمللی میتواند زمان ارزشمندی برای ایران بخرد؛ زمانی که در آن بتوان منابع آبی را احیا کرد، طرحهای آبخیزداری و آبخوانداری را توسعه داد و با اصلاح الگوی کشت، بهرهوری بخش کشاورزی را افزایش داد.
واقعیت این است که با تجهیزات فرسوده، ضعف مکانیزاسیون، بنبستهای مدیریتی و تداوم کشاورزی سنتی، حرکت ایران به سمت بحران آب متوقف نخواهد شد. شاید زمان آن رسیده باشد که بپذیریم واردات هدفمند محصولات کشاورزی از آمریکا یا هر کشور دیگری که توان تولید بالایی دارد، میتواند فرصتی برای تنفس منابع آبی ایران ایجاد کند.
اگر این فرصت بهدرستی مدیریت شود، نهتنها میتوان بخشی از منابع آبی ازدسترفته را احیا کرد، بلکه میتوان با توسعه آبخیزداری، آبخوانداری و بهرهگیری از فناوریهای نوین کشاورزی، زمینه بازگشت به نوعی خودکفایی پایدار و عقلانی را هم فراهم ساخت؛ خودکفاییای که بر پایه بهرهوری، دانش و مدیریت علمی بنا شده باشد، نه بر شعارهای غیرعملی. تنها در چنین شرایطی میتوان امیدوار بود که نسلهای آینده از بحرانی که امروز در برابر ما قرار گرفته است، در امان بمانند.