عصر ایران؛ مهرداد خدیر- از آغاز بامداد تا پگاه امروز هفتم تیر 1405 خورشیدی، ایرانیانِ علاقهمند به فوتبال -ولو خود اهل این بازی نباشند- 8 ساعت متوالی به تماشا یا پیگیری سه مسابقۀ دگیر جام نشستند تا اگر یکی بُرد یا در بازی آخر تساوی نشد ایران رهسپار مرحلۀ حذفی شود و به خاطر همین قریب 85 درصد بخت برای صعود قایل بودند اما شگفتا که هر سه اتفاق به زیان ایران رقم خورد تا همه به یاد جملۀ طعنهآمیز امیر قلعهنویی بیفتند که انگار خدا با ما سر ناسازگاری دارد!
البته او این سخن را از شدت اندوه و برای یادآوری بداقبالی گفت و گرنه خداوند با هیچ یک از امور عالم سر ناسازگاری ندارد و جدای این نمیتواند تنها جانبدارِ ما باشد و به خواست دیگران توجه نکند.
در طول سالیان این انگاره در ما شکل گرفته که خدا وماورا تنها به ما توجه دارد ولی اساسا خداوند یا کاینات چه کار به بازیهای ما دارد در حالی که در نگاه مولانا در مثنوی ما همه درون یک بازی بزرگتر قرار داریم کما این که در داستان مواجهه ابلیس و معاویه هم در توجیه نافرمانی اززبان ابلیس میگوید:
آن یکی بازی که بُد من باختم
خویشتن را در بلا انداختم
باختم در اینجا به این معنی است که بازی کردم یعنی چون از لوح محفوظ خبر داشتم باید آن نقش را ایفا میکردم تا به عنوان ملک مطرود بتوانم آدم و حوا را بفریبم و به زمین هبوط کنند چون زمین برای آدمیان در نظر گرفته شده بود و به ترفندی باید آدم ابوالبشر به زمین میآمد... اینها البته خود بازیهای زبانی و از شیرینیهای ادبیات ماست و الزاما با آموزههای مذهبی شاید منطبق نباشد.
مقصود این نوشته هم نه نقد سخنان و شکایت سرمربی تیم ملی است نه یادآوری تذکر مجری سابق صدا و سیما که حالا خوشبختانه در جای دیگر برنامه دارد.
نکات فنی را هم دوستان ورزشینویس خواهند نوشت و به وجوهی از موارد جامعه شناختی و فشار بیش از حد و انتظارات هم در مقالۀ دیگر به شکلی مستوفا و مستدل پرداخته شده است.
در اینجابرآنم فارغ از جنبههای فنی به وجوهی اشاره کنم که اگر یکی از آن سه اتفاق به سود ما رقم میخورد و به مرحلۀ بعد میرفتیم هم باز مینوشتم و آن هم واقعیتهای سیاسی و اجتماعی است که چون زنجیری بر پای تیم و بازیکنان بود و در هر تحلیل و تفسیر چه در ستایش و چه در سرزنش نباید نادیده انگاشته شود:
1. این تیم از دل جنگ و حملات آمریکا و اسراییل روانۀ جام جهانی شد. طبیعی است که در وضعیت جنگی هم تدارکات عادی میسر نیست و بازیکنان مانند دیگران نگران خانواده و شهر و کشور خود هستند و دیدیم که بهترین عملکرد را بعد از امضای یادداشت توافق نشان دادند وقتی نسیم صلح وزید. یعنی هم به لحاظ جسمی بر آنها اثر داشت و هم روحی و روانی و هم تمهیدات و امکانات.
2. در غیاب پروازها در فرودگاههای بسته تیم به صورت زمینی به ترکیه رفت و اینها در مسابقاتی که بدن و قدرت جسمانی تعیین کننده است ولو زمان استراحت و فاصله داشته باشند اثر منفی دارد. به اینها اضافه کنید اقامت اجباری در شهری در مکزیک که با محل برگزاری مسابقات در ورزشگاه هایی در لسآنجلس و سیاتل فاصله داشت و ناگزیر از تحمل ساعات طولانی پرواز بودند.
3. بازی روانییی که دولت آمریکا بر سر ویزا یا روادید رییس فدراسیون و مدیران تیم و برخی بازیکنان درآورد قطعا بخشی از تمرکز را ازمتن به حاشیه سوق داد. رفتاری که فیفا هم نتوانست کار مؤثری در اصلاح آن انجام دهد.
4. فوتبال در خلأ شکل نمیگیرد و اتفاقات سیاسی و اجتماعی بر آن اثر می گذارد. چنان که ناکامی تیم ملی در مسابقات جام ملت های آسیا در مهر 1359 به خاطر شروع جنگ عراق با ایران بود. در حالی که سه دوره قهرمان شده بودند. در همان ایام مسابقات، حسن روشن خبر شهادت برادر سرباز خود را شنید و عبدالرضا برزگری بازیکن خوزستانی نگران خانوادهاش بود. اگر در سال 76 بعد 20 سال باز به جام جهانی راه یافتیم به این خاطر هم بود که 6 ماه قبل از بازی 8 آذر 1376 فضای سیاسی و اجتماعی با روی کار آمدن سید محمد خاتمی باز شده بود. شکل منفی را هم در مسابقات سال 88 و 1401 دیدیم. دومی البته حادترین نوع بود چون جامعه را برای اولین بار به موافقان و مخالفان تیم ملی تقسیم کرد. هر چند وقوع جنگ از 9 اسفند 1404 تا 19 فروردین 1405 همبستگی ملی ایجاد کرد اما کابوس اتفاقات دی ماه 1404 هم بالای سر تیم چرخ میزد با اصل واقعیت تلخ که انکارپذیر نیست و با فضایی که ایجاد شد اگرچه در جنگ بخش غالب آن رنگ باخت.
5. رفتار دیاسپورای ایرانی ( جامعه مهاجران) و تلاش برای استفاده از این موقعیت در نوع خود شگفتآور بود. این که بخواهی با پرچمی دیگر و به قصد طرح شعارهای سیاسی وارد ورزشگاه شوی در مسابقات 2006 آلمان هم اتفاق افتاده بود. اما این که بلیت چند هزار دلاری تهیه کنی و به ورزشگاه بروی تا علیه تیم ملی شعار بدهی و از باخت آن خوشحال شوی پدیدۀ تازه و غریبی بود! البته این شامل همۀ آنان نمیشد یا در جریان بازی تغییر موضع میدادند و گاه تشویق هم میکردند ولی پدیدهای غیر قابل فهم است و بخشی از آن ناشی از القائات تلویزیون اینترنشنال که این تیم ملی ایران نیست بلکه تیم ملی جمهوری اسلامی است اما نمیگویند تیم ملی ایران در کدام جام جهانی بازی میکند تا دنبال و تشویق کنیم. وقتی دربارۀ حملۀ آمریکا و اسراییل به زیرساختها میگفتند حمله به ایران نیست وحمله به جمهوری اسلامی است فوتبال، جای خود دارد. با این همه یادداشت تفاهم ایران و امریکا در 27 خرداد بخش قابل توجهی از دیاسپورای علاقهمند به براندازی را سرخورده کرد و ترجیح دادند مثل بقیه بازی را ببینند یا اصلا نبینند. این اتفاقات اما انرژی و توجه تیم را معطوف خود کرد.
6. حذف یکی از اعضای مشهور و اثرگذار تیم ملی به دلیل استوری و عکس با شیوخ کشوری درگیر جنگ غیر مستقیم هم در همدلی افکار عمومی و کیفیت تیم ملی اثر کنفی گذاشت. در حالی که موضع او به شدت بازیکن مشهور سابق نبود و درصدد رفع و رجوع هم برآمد ولی به هر حال هم در حس همراهی مردم اثر گذاشت و هم احتمالا یکی از تاکتیکهای آزموده شده قلعهنویی در آزمونهای قبلی را بلااستفاده کرد.
7. امیر قلعه نویی از نوجوانی و جوانی در فوتبال بوده و چه به عنوان بازیکن و چه مربی موفقیت های بسیار داشته است. از این رو بعید است نکات فنی یی را که دیگران یادآور می شوند نداند. از قدرت رهبری بالایی هم برخوردار است تا جایی که با جثه کوچک در شاهین و استقلال کاپیتان بود و آن قدر در استقلال درخشید که خیلی ها فراموش کردند ریشۀ شاهینی دارد. عنوان های متعدد قهرمانی هم دارد منتها چون انتخاب او به عنوان مربی تیم ملی در دوره هایی بوده که به وجوه غیر فوتبالی هم توجه میشده محبوبیت کافی برای این جایگاه نداشت و از این حیث با کسی قابل قیاس است که البته نقطه مقابل اوست و القاب تحقیرآمیزی هم متوجه او ساخته بود: محمد مایلی کهن.
قلعه نویی بسیار باهوش و بازی خوان است اما سابقۀ ادبیات ناپاکیزه شخصیت تلخ و نچسبی از او در اذهان برخی ترسیم کرد. با این همه نباید فراموش کرد که در ایجاد این ذهنیت برخی رسانه ها یا فعالان فوتبال که از شعار هواداران استقلال در زمان سرمربی گری او در ورزشگاه ها سر داده می شد ناخرسند بودند و موضع باشگاهی بر تیم ملی چربید در حالی که سال هاست از استقلال فاصله گرفته و در تیم های دیگر مشغول است.
8. در غیاب گزارشگرانی چون عادل فردوسی پور و مفسرینی مانند زنده یاد دکتر حمید رضا صدر و تنوع و تعدد برنامه های ورزشی گروهی از گویندگان و مفسرین ظهور کردند که ضعف مفرط خود را با حماسی کردن مسابقات می پوشاندند. آن قدر حماسه حماسه کردند که این کلمه لوث شد. این که بازی ایران و بلژیک با درخشش دروازه بان ما با نتیجه تساوی تمام شود چه ربطی به حماسه دارد آخر؟ این بلا را بر سر کلمه اسطوره هم آورده بودیم. اینها در حالی است که بعید می دانم این بندگان خدا دو بیت شاهنامه را جز آنچه در کتاب های درسی مدارس آمده بود به یاد داشته باشند! ایران ایران کردن و وجه ملی و حماسی بخشیدن به مسابقات هم برای جبران آن ضعف ها بود هم این که نزد مدیران صدا و سیما عزیز شوند.
در این سازمان اگر مانند فردوسیپور صریح باشی حذف میشوی و چنانکه مثل میثاقی از هر کاری برای خوشآیند رییسان مضایقه نکنی پلههای ترقی را به سرعت طی میکنی! مهم جلب رضاایت بالادستی است نه مخاطب و در مدار او چرخیدن.
کافی است گزارش عباس قانع در بازی ایران و بلژیک را یک بار دیگر گوش کنید تا ببینید تا چه حد مضحک و یاوه است! این نوع مواجهه نیز انتظار از تیم ملی را بالا برد و همه توقع داشتند رامین رضاییان یک آرش کمان گیر دیگر شود هر چند که طفلک همه کار کرد و با آن اشک حین مصاحبه دل خیلیها را برد.
9.یادمان نرود برخی از دستیاران خارجی تیم به بهانه جنگ رفیق نیمهراه بودند و همراه تیم به آمریکا نرفتند. آنان اگرچه دیده نمی شوند اما پشت صحنه نقش مؤثری دارند و دست قلعه نویی از این حیث هم بسته شد.
10. از نوع رویکرد وزیر ورزش هم نباید غافل شد. به دلایل سیاسی و امنیتی نگران اتفاقات غیر مترقبه در جام جهانی بود و از ابتدا مخالف اعزام و به همین خاطر رییس فدراسیون چندان نمی توانست روی حمایت او حساب کند و سراغ گزینههای دیگر رفت در حالی که متولی و حامی اصلی باید وزارت ورزش باشد. این رفتار را آقای پزشکیان باید لحاظ کند و کافی است مقایسه کنیم با تلاش وزیر ارتباطات که میتوانست قطع اینترنت را گردن مقامات امنیتی بیندازد و از خود رفع مسؤولیت کند اما چنین نکرد و برای وصل آن هر کار می توانست انجام داد. حالا هم از وزیر ورزش می توان پرسید این که تیم رفت و توجه جهانی را برانگیخت و بی شکست بازمی گردد بهتر بود یا نمی رفتیم و تیم دیگری مثلا ایتالیا جای گزین می شد؟
با همۀ این احوال این تیم ملی فوتبال ایران بود و از همه نظر شباهت داشت به شئون دیگر ما. یک آیینه از همه مناسبات سیاسی و اجتماعی و آرزوهای تحقق یافته و ونیافته و سرخوردگیها و کامیابیها. همان مدلی است که نظام حکمرانی ما بر اسای آن عمل می کند و تازه جای خوش حالی دارد که در تیم ملی نمی توان تخصص را ناددیه گرفت و نتایج را انکار کرد در حالی که در عرضه های دیگر بی تخصص و تجربه و با صرف هزینه بسیار ناکام می مانند و از بام تا شام شعار هم سر می دهند.
فوتبال اما واقعی است و همین واقعی بودن و جهانی بودن آن را باید پاس داشت.
این که هنوز کیهان و دلواپسان خواستار خروج ایران از فیفا نشده اند نکتۀ مهمی است در حالی که در هر موضوع دیگر از انزوا و قطع همکاری با مجامع بین المللی سخن می گویند و از این رو در عین این که دوست داشتیم تیم به مرحلۀ حذفی صعود کند اما جامو بازی فینال هم در انتظار ما نبود.
مدتی سرگرم بودیم و تمام شد و میتوانیم بازیهای مسی و رونالدو امباپه را دنبال کنیم ببینیم کدام تا پایان میماند و جام را بالای دست میبرد و سهم ایرانیان این بار هم جلوه ای از شعر سهراب سپری باشد: ما هیچ، ما نگاه.
سهراب بر خلاق تصور عامه انزواجو نبود و هم به سفر میرفت و هم امجدیهرو و تماشاگر مسابقات فوتبال اما چون بحث جام جهانی است و زیاده از حد قضاقَدَری شد و فارغ از هر باوری که به تقدیر داشته باشیم ایرانی جماعت با نگاه حافظ وار به دنیا شناخته می شود و به خاطر همین است که طبع ما با جماعت تندرو جور درنمی آید چه تندروهای این طرف که خیال می کنند روی بدن ترامپ نشسته بودیم و داشتیم سر از تن او جدا می کردیم و امضای پزشکیان مانع شد چه آن سو که آمال خود را با فوتبال دنبال می کردند ولی به تیم ملی بد و بیراه می گفتند!
موسم جام جهانی است و باید سراغ جام رفت و آنچه حافظ گفت:
جامِ مِی و خونِ دل هر یک به کسی دادند
در دایرۀ قسمت، اوضاع چنین باشد
در کار گلاب و گُل، حکم اَزَلی این بود
کاین شاهد بازاری وین پردهنشین باشد