عصرایران- وقتی نام حادثه هستهای به میان میآید، بیشتر مردم به نیروگاههای عظیم، انفجارها و فاجعههایی مانند چرنوبیل فکر میکنند. اما بسیاری از حوادث هستهای مهم در نیروگاههای بزرگ رخ ندادهاند؛ بلکه در محیطهای تحقیقاتی کوچک اتفاق افتادهاند؛ جایی که هدف اصلی، آزمایش، آموزش و توسعه فناوری بوده است.
راکتور RA-2 در مرکز اتمی Constituyentes در نزدیکی بوینس آیرس، یکی از همین تاسیسات تحقیقاتی بود. این راکتور برای مطالعات فیزیک هستهای و آموزش متخصصان مورد استفاده قرار میگرفت و برخلاف نیروگاههای هستهای، برای تولید برق طراحی نشده بود.
اما کوچک بودن یک راکتور به معنای بیخطر بودن آن نیست. در واقع، برخی راکتورهای تحقیقاتی به دلیل طراحی خاص خود میتوانند در شرایط مشخص، تغییرات بسیار سریع در سطح واکنش هستهای ایجاد کنند.
در 23 سپتامبر 1983، کارکنان مرکز در حال انجام عملیات تنظیم دوباره بخش سوخت راکتور RA-2 بودند. هدف، تغییر پیکربندی مخزن سوخت برای یک آزمایش جدید بود.
اما در جریان این عملیات، یک اشتباه در نحوه قرارگیری اجزای سوخت و شرایط هندسی هسته راکتور رخ داد. این تغییر باعث شد شرایطی ایجاد شود که راکتور برای مدت کوتاهی وارد وضعیت بحرانی ناخواسته شود؛ یعنی واکنش زنجیرهای هستهای با سرعتی غیرمنتظره افزایش پیدا کند.
اپراتور اصلی که برای بررسی وضعیت وارد اتاق راکتور شد، با یک میدان بسیار شدید از پرتوهای گاما و نوترون مواجه شد. این تابش آنقدر شدید بود که زمان واکنش برای نجات فرد تقریبا وجود نداشت.
او در همان لحظات نخست، حدود 2000 راد پرتو گاما و 1700 راد تشعشعات نوترونی دریافت کرد؛ دوزی که برای بدن انسان مرگبار است.
این اپراتور، ادموندو ماریانو (Edmundo Mariano)، دو روز بعد بر اثر عوارض شدید ناشی از دریافت پرتو جان خود را از دست داد.
تشعشعات هستهای انواع مختلفی دارند و میزان خطر آن ها تنها به مقدار عددی تابش بستگی ندارد، بلکه به نوع پرتو و تاثیر آن بر بافت بدن نیز مرتبط است.
در حادثه RA-2، یکی از عوامل اصلی شدت آسیب، دریافت مقدار زیادی نوترون بود. نوترونها میتوانند به عمق بافتهای بدن نفوذ کنند و به ساختار سلولی آسیب جدی وارد کنند.
دوز بسیار بالای دریافتی باعث آسیب گسترده به مغز استخوان، سیستم گردش خون و دیگر اندامهای حیاتی میشود. در چنین شرایطی، حتی با وجود مراقبت پزشکی، شانس زنده ماندن بسیار پایین است.
حادثه تنها به فرد داخل اتاق راکتور محدود نشد. 17 نفر دیگر که خارج از اتاق راکتور حضور داشتند نیز مقادیری از پرتو دریافت کردند.
البته میزان دریافت آن ها بسیار کمتر بود و بین حدود 1 تا 35 راد گزارش شد. این افراد تحت بررسی پزشکی قرار گرفتند و حادثه برای آن ها پیامدهای مشابه اپراتور اصلی نداشت.
بررسیهای بعدی نشان داد که حادثه RA-2 صرفا نتیجه یک اشتباه فردی نبود. در صنعت هستهای، معمولا حادثههای جدی حاصل زنجیرهای از ضعفها هستند؛ از طراحی تجهیزات گرفته تا دستورالعملهای کاری و نظارت مدیریتی.
در این حادثه، نبود برخی موانع مهندسی کافی، امکان انجام یک عملیات حساس بدون کنترلهای لازم را فراهم کرده بود.
یکی از مهمترین درسهای RA-2 این بود که در محیطهای پرخطر، نباید ایمنی تنها به تجربه و دقت افراد وابسته باشد. حتی متخصصان باتجربه نیز ممکن است اشتباه کنند و سیستم باید طوری طراحی شود که خطاها به حادثه تبدیل نشوند.
حادثه RA-2 گاهی در کنار دیگر حوادث هستهای معروف قرار میگیرد، اما ماهیت آن کاملا متفاوت بود.
در چرنوبیل، یک راکتور بزرگ نیروگاهی دچار انفجار و آتشسوزی شد و مقدار زیادی مواد رادیواکتیو وارد محیط شد. در فوکوشیما، یک نیروگاه هستهای در اثر زلزله و سونامی آسیب دید.
اما RA-2 یک حادثه محدود در یک راکتور تحقیقاتی بود. انفجار بزرگ یا آلودگی گسترده محیطی رخ نداد؛ با این حال، شدت تابش دریافتی توسط یک فرد، آن را به یکی از نمونههای مهم در تاریخ ایمنی هستهای تبدیل کرد.
امروز حادثه RA-2 بیشتر از آنکه به عنوان یک فاجعه شناخته شود، به عنوان یک مطالعه موردی در آموزش ایمنی هستهای بررسی میشود.