مهدی علیخانی
روز جمعه یک توافق دفاعی سهجانبه میان سه کشور مهم منطقه یعنی عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان امضا شد. بلافاصله پس از انتشار این خبر و در تحلیلهای اولیه، دلیل اصلی یا هدف این پیمان به «نحوه مواجهه با ایران پس از هدف قرار گرفتن عربستان سعودی بهعنوان میزبان پایگاههای آمریکا در جریان جنگ رمضان» معطوف شد.
پیشتر در تحلیل پیامدهای منطقهای جنگ رمضان گفته و نوشته بودم که برخلاف گذشته که نظم و ترتیبات منطقهای فقط بر ایفای نقش بازیگران بینالمللی متمرکز بود، اینبار نقش بازیگران جدید منطقهای نیز در ترتیبات امنیتی برجسته میشود اما نه فقط بهدلیل رویکرد ایران در جنگ اخیر.
در حال حاضر و در تحلیل اولیه شاید بتوان چند زمینه کلان و مهمتر این توافق را در کنار تحولات جنگ اخیر مورد اشاره قرار داد؛
نخست، رویکردهای ایالات متحده در حدود ۱.۵ دهه اخیر در کاهش تعهداتِ «عملی»ِ امنیتی نسبت به متحدان عرب در منطقه که زمینه بیاعتمادی اعراب بهخصوص ریاض به آمریکاییها را دامن زد. از ماجرای سقوط حسنی مبارک متحد کلیدی سابق آمریکا و سعودی تا ماجرای حملات به تاسیسات نفتی آرامکو در جریان جنگ یمن و پس از خروج آمریکا از برجام تا تحولات جدیدتر که البته این رویکرد فارغ از حزب و رئیس جمهور حاکم در آمریکا به یک راهبرد کلانتر یعنی کاهش تمرکز بر غرب آسیا برای افزایش توجهات به حوزه شرق آسیا برمیگشت.
دوم، رفتارهای رژیم اسرائیل بهویژه از میانه جنگ غزه که سیاست پیشین مبتنی بر «موازنه» در برابر ایران با همراهی آمریکا و کشورهای محافظهکار عرب را با تصور تضعیف محور ایران (بهخصوص پس از سقوط اسد، ترور سیدحسن نصرالله و برداشت تضعیف حزبالله و...) به سیاست «هژمونی» با هدف تسلط بر منطقه تغییر داد و این امر حساسیت عربستان و ترکیه را بهشدت برانگیخت. موضع نتانیاهو درباره تشکیل دولت فلسطینی در درون قلمرو عربستان! در میانه جنگ غزه و طرح و پیگیری ایده «اسرائیل بزرگ» و سپس تحولات جنگ ۱۲ روزه، احساس تهدید آنکارا و ریاض از اهداف بعدی نتانیاهو در صورت «تسلط بر منطقه» را بیش از گذشته کرد. با وجود فاصله نزدیک حمله اسرائیل به قطر با اعلام توافق دفاعی پاکستان – عربستان، اما در تحلیلهای اولیه برخی صاحبنظران در آن مقطع هم، ایران بهعنوان هدف توافق دوجانبه بیشتر برجسته و به مساله تهدیدات تلآویو کم توجهی شده بود.
سوم، جنگ رمضان و نوع واکنش ایران به کشورهای عربی میزبان پایگاههای آمریکا در منطقه نشان داد که در درجه اول، اولویت امنیتی واشنگتن تلآویو است و نه کشورهای عربی و دوم، این پایگاهها و پیمانهای امنیتی با آمریکا در شرایط جنگی ناکارآمدند. اما الزاما این نوع توافقات چه از نوع دوجانبه پاکستان-عربستان و چه توافق سهجانبهِ بسط یافته، به معنی اتحادی تازه با قابلیت عملیاتی در برابر ایران در کوتاه مدت نیستند. البته این موضوع برای ایران دارای پیامهای جدی است اما در بحث ایران، بهنظر میرسد فعلا ترکیه و پاکستان بیشتر افزایش بازدارندگی سعودی (رهبری عربی، اعتبار اسلامی و البته برخوردار از منابع مالی گسترده) را مدنظر دارند و تا ورود به درگیری احتمالی.
همچنین در اینجا، میتوان به نقش یمن و انصارالله بهعنوان یکی دیگر از زمینههای این پیمان اشاره داشت اما نباید هم فراموش کرد که پیش از درگیری اخیر یمن و سعودی، ترکیه و پاکستان در سال ۲۰۱۵ نیز از حامیان ائتلاف نظامی عربستان علیه انصارلله بودند.
بنابراین از زمینههای مهم این توافق سهجانبه دفاعی، راهبرد کلان ایالات متحده در کاهش تعهدات «عملی» امنیتی در منطقه در قبال متحدان عرب بهخصوص عربستان، تهدیدات رژیم صهیونیستی برای آینده منطقه از جمله برای ترکیه، عربستان و حتی پاکستان با پیگیری راهبرد «هژمونی» و نیز تعقیب ایده «اسرائیل بزرگ» و سپس نحوه ایجاد بازدارندگی بهویژه برای عربستان سعودی در جنگهای آتی منطقه میباشند.
منبع: روزنامه اعتماد