گزارش اختلالات اینترنتی کلادفلر در سهماهه دوم سال ۲۰۲۶، تاثیر قابلتوجه درگیریهای ژئوپلیتیک، قطع دسترسیهای اینترنتی به دستور دولتها و خرابیهای زیرساختی بر اتصال جهانی به اینترنت را مستند کرده است. از مهمترین رویدادهای این دوره میتوان به بازگشت اتصال اینترنتی ایران پس از نزدیک به سه ماه، قطعیهای مرتبط با برگزاری امتحانات در سودان و عراق و آسیب فیزیکی به مراکز داده در خاورمیانه اشاره کرد.
به گزارش دنیای اقتصاد، این یافتهها وابستگی روزافزون اینترنت به زیرساختهای فیزیکی و دیجیتال تابآور را نشان میدهد و در عین حال بیانگر آن است که رویدادهای ژئوپلیتیک و سیاستهای دولتها همچنان بر وضعیت اتصال میلیونها کاربر به اینترنت تاثیر میگذارند.
این گزارش به وضعیت اینترنت در ایران نیز میپردازد. پس از ۸۸ روز قطع تقریبا سراسری، از ۲۶ مه (پنجم خردادماه) روند بازگشت ترافیک اینترنت آغاز شد. با این حال، بازگشت اتصال به معنای بازگشت کامل فعالیت اینترنتی نبود. ترافیک کشور پس از یک افزایش موقت، در نهایت در حدود ۵۹درصد سطح پیش از قطعی تثبیت شد. همین فاصله میان برقراری اتصال و بازگشت فعالیت اینترنتی این پرسش را مطرح میکند که در سنجش وضعیت اینترنت یک کشور، آیا فقط باید به امکان اتصال توجه کرد یا شاخصهای دیگری نیز برای ارزیابی عادیشدن شبکه وجود دارد؟
یکی از ویژگیهای سهماهه دوم، تکرار قطعیهای برنامهریزیشده اینترنت همزمان با برگزاری امتحانات در برخی کشورها بود. دولتهای سودان و عراق در مجموع ۱۳ مورد قطعی اینترنت را در جریان امتحانات سراسری اعمال کردند؛ الگویی که کلادفلر طی چندین سهماهه متوالی آن را رصد کرده است. در سودان، ۱۰ قطعی برنامهریزیشده بین ۱۳ تا ۲۳ آوریل و در عراق نیز سه قطعی دیگر در ماه ژوئن ثبت شد.
در همین دوره، آثار درگیریهای منطقهای بر زیرساختهای ابری نیز ادامه پیدا کرد. ترافیک HTTP به منطقه خاورمیانهای شرکت AWS در امارات متحده عربی، در سراسر سهماهه دوم پایینتر از سطح معمول باقی ماند. کلادفلر این وضعیت را به آسیب فیزیکی واردشده به زیرساخت مراکز داده در جریان درگیریهای منطقهای مرتبط میکند. اهمیت این موضوع فراتر از خود مراکز داده است؛ زیرا اختلال در یک منطقه ابری میتواند برنامهها و وبسایتهایی را که خدمات خود را در آن منطقه میزبانی میکنند نیز تحت تاثیر قرار دهد.
در نقاط دیگری از جهان، اختلالات ناشی از زیرساختهای حیاتی و بلایای طبیعی نیز بخش قابلتوجهی از موارد ثبتشده را تشکیل دادند. ابرتوفان سینلاکو طولانیترین اختلال اینترنتی سهماهه را در نزدیکی گوام ایجاد کرد. زمینلرزههای شدید در ونزوئلا و یک قطعی سراسری برق در تانزانیا نیز باعث افت قابلتوجه ترافیک اینترنت در این مناطق شدند. در چنین مواردی، خود شبکه اینترنت ممکن است هدف مستقیم اختلال نباشد، اما وابستگی آن به برق، مراکز داده، مسیرهای ارتباطی و سایر زیرساختهای فیزیکی باعث میشود آسیب در یک بخش بهسرعت به خدمات دیجیتال منتقل شود.
آسیبپذیری شبکه فقط به تجهیزات و زیرساختهای فیزیکی نیز محدود نیست. در ماه مه، یک خطای پیکربندی DNSSEC باعث شد وبسایتهای دارای دامنه ملی آلمان برای مدتی از دسترس خارج شوند. در سنتلوسیا نیز قطع یک کابل زیردریایی، ترافیک اینترنت را حدود ۶۰درصد کاهش داد. این موارد نشان میدهند حتی زیرساختهایی که در حالت عادی کمتر در معرض دید کاربر قرار دارند، میتوانند نقش تعیینکنندهای در تداوم دسترسی به اینترنت داشته باشند.
مجموع این رویدادها تصویری دوگانه از اینترنت جهانی در سهماهه دوم ۲۰۲۶ ارائه میکند. از یک سو، شبکهای گسترده و بههمپیوسته وجود دارد که میتواند پس از اختلال در بسیاری از موارد دوباره فعالیت خود را از سر بگیرد؛ از سوی دیگر، همین وابستگی متقابل باعث شده است آسیب به یک کابل زیردریایی، اختلال در شبکه برق، حمله به یک مرکز داده، خطای پیکربندی یا تصمیم یک دولت برای قطع دسترسی، بتواند اثر خود را در لایههای مختلف شبکه نشان دهد.
اما فاصله ایران با کشورهای پیشرو تنها در زمان قطعیهای گسترده یا اختلالات مقطعی دیده نمیشود. دادههای مربوط به سرعت اینترنت نیز نشان میدهد کیفیت اتصال ثابت در ایران با بسیاری از کشورهای جهان فاصله قابلتوجهی دارد. بر اساس آخرین نسخه قابلدسترس شاخص جهانی اسپیدتست متعلق به ژوئن ۲۰۲۶، سرعت میانه دانلود اینترنت ثابت ایران ۲۴.۹مگابیتبرثانیه بوده و کشور در رتبه ۱۳۷ از میان ۱۴۹ کشور قرار گرفته است. در همان ماه، سنگاپور با سرعت میانه ۴۴۷.۷۵ مگابیتبرثانیه در جایگاه نخست قرار داشت؛ به این ترتیب، سرعت میانه دانلود اینترنت ثابت ایران حدود ۱۸برابر کمتر از کشور صدرنشین بود.
البته این رتبهبندی قرار نیست بهتنهایی کیفیت اینترنت ایران را توضیح دهد. شاخص اسپیدتست، سرعت دانلود میانه را بر اساس اندازهگیریهای کاربران بررسی میکند، درحالیکه کیفیت تجربه اینترنت به عواملی مانند تاخیر، نوسان اتصال، پایداری و امکان دسترسی به مقصدهای اینترنتی نیز وابسته است. به همین دلیل، مقایسه سرعت کشورها باید در کنار سایر شاخصهای شبکه صورت پذیرد. در نتیجه رابطه اینهمان آن با کیفیت اینترنت، از اساس ایراد دارد.
اما دادههای فعلی کلادفلر نیز همین تفاوت را نشان میدهد. در شاخص کیفیت اینترنت این شرکت که کیفیت ارتباط را بر اساس اندازهگیریها نسبت به مجموعهای از مقصدهای کلادفلر و منابع شخص ثالث برآورد میکند، پهنای باند میانه برآوردشده ایران در دادههای فعلی حدود ۵ مگابیتبرثانیه است. در بخش دیگری از همین سامانه که به آزمونهای سرعت کلادفلر در ۹۰ روز گذشته متکی است، سرعت دانلود مشاهدهشده در ایران ۳۴ مگابیتبرثانیه و سرعت بارگذاری ۱۴مگابیتبرثانیه ثبت شده است.
تفاوت این اعداد به معنای خطا در یکی از آنها نیست. اصولا آنها شاخصهای یکسانی نیستند. سرعت میانه ۲۴.۹مگابیتبرثانیه در گزارش اسپیدتست، نتیجه اندازهگیریهای Ookla در چارچوب روششناسی شاخص جهانی این شرکت است، درحالیکه ارقام کلادفلر از مجموعه دیگری از آزمونها و سنجههای کیفیت شبکه به دست میآیند. همین تفاوت روششناختی یک نکته مهم را روشن میکند. برای توصیف وضعیت اینترنت ایران نمیتوان یک عدد را بهعنوان «سرعت اینترنت کشور» انتخاب کرد و تمام مساله را با آن توضیح داد.
از سوی دیگر، کلادفلر در دادههای فعلی ایران، تاخیر اتصال را نیز اندازهگیری میکند. تاخیر در حالت عادی حدود ۱۵۷میلیثانیه است، اما هنگام قرار گرفتن اتصال تحت بار به حدود ۴۶۱میلیثانیه میرسد. نوسان تاخیر نیز از حدود ۴۳میلیثانیه در حالت عادی به ۱۲۰میلیثانیه تحت بار افزایش مییابد. این شاخصها بهویژه برای خدماتی که به پاسخ سریع شبکه وابستهاند، اهمیت دارند، چرا که در چنین سرویسهایی فقط بالا بودن سرعت دانلود تعیینکننده کیفیت تجربه کاربر نیست.
در بخش اینترنت همراه نیز ایران در جدول ژوئن ۲۰۲۶ شاخص جهانی اسپیدتست حضور ندارد. این جدول در این ماه ۹۸ کشور را رتبهبندی کرده و افغانستان با رتبه ۹۸ در انتهای آن قرار دارد، اما نام ایران در فهرست کشورها دیده نمیشود. بنابراین نمیتوان برای ایران در این ماه رتبه یا سرعت مشخصی را از این شاخص نقل کرد و وضعیت آن را باید «فاقد رتبه قابلاستناد» در نظر گرفت.