عصر ایران؛ حمید خدری؛ دکترای مدیریت صنعتی
پیش درآمد: نویسنده در این سلسله یادداشتهای مستقل، میکوشد با نگاهی به پیوند توسعه و انرژی در ایران و جهان، زمینهای برای آگاهیبخشی عمومی فراهم آورد. یادداشت پیشرو، سومین یادداشت از این مجموعه است.
در یادداشت های پیشین، از «ناترازی» در انرژی فراتر رفته و به «شدت بالای مصرف انرژی» رسیدیم. دیدیم که مسئلهی اصلی ما در صنایع و کسب و کارها ، صرفاً کمبود منابع نیست، بلکه " ناکارآمدی مزمن " است.
اما پرسش بزرگ اینجاست که اگر راهکارهای نوینی برای کاهش مصرف وجود دارند، چرا به مرحلهی اجرا نمیرسند؟ بخشی از پاسخ در پیچیدگیهای "نظام قراردادی" ما نهفته است؛ جایی که حتی مدلهای پیشرویی مثل ESCO (شرکتهای خدمات انرژی*) نیز در ساختار اداری-حقوقی ما، به سختی فرصت ظهور و رشد پیدا میکنند.
چالش های حقوقی مدل ESCO در ساختار اداری- حقوقی کشور ایران را در نوشتارهای بعدی به آن خواهم پرداخت.
ابتدا ضرورت دارد به اهمیت مدل ESCO برای بهره وری انرژی بپردازیم. در مباحث اقتصادی، مدلهای خدمات انرژی (ESCO) به عنوان راهکاری برای تبدیل "هزینه "صرفهجویی حاصله " برداشت میکند.
امروزه اهمیت عملیاتی نمودن ESCO از نظر اقتصادی و فنی برای کشور ما بسیار مهم است و نتایج اجرای آن با مولفه های توسعه پایدار نیز رابطه معناداری دارد. توجه داشته باشیم در صنعت نفت و گاز دنیا ، ESCO ها دیگر یک "گزینه " نیستند، بلکه به یک "نیاز استراتژیک " تبدیل شدهاند.
صنعت نفت و گاز در تمامی کشورها از جمله کشور ما یکی از انرژیبرترین صنایع به شمار می رود. در واقع ESCO ها با بهینهسازی برخی از سیستمها در لایه های تولید و عملیات می تواند مصرف انرژی در این صنایع را بسیار کاهش دهد.
فلرینگ یک مسئله بسیار مهم در صنعت نفت و گاز ایران است و گام های خوبی در راستای کاهش آن برداشته شده است که البته خارج از مدل ESCO بوده است.
شرکتهای نفت و گاز در کشور ما به دلایل خاص تحریم ها و مسئله نقدینگی کمتر امکان توسعه دارند. مزیت بزرگ ESCO این است که هزینه اولیه را خودش تأمین میکند و اقساط آن را از محل صرفهجویی انرژی برمیدارد. این یعنی توسعه بدون نیاز به بودجه جدید، که بسیار حائز اهمیت است.
شرکت های ESCO محور با اجرای پروژههای بهینهسازی در مواردی مانند فلرینگ می توانند نقش مهمی در مقوله محیط زیست داشته باشند و حتی به شرکت های نفت و گاز کمک می کنند تا به تعهدات جهانی خود در این زمینه نیز نزدیک شوند. شرکت های ESCO محور حتی در سیستم های بازیافت و تصفیه آب نیز می توانند به توسعه پایدار کمک کنند.
توسعه پایدار به معنای حفاری بیشتر و استفاده گسترده تر از منابع نیست؛ بلکه به معنای این است که ما بتوانیم "با همان منابع" محصول بیشتری دریافت کنیم. شرکت های ESCO با افزایش راندمان تجهیزات، عمر مفید تجهیزات در صنایع مهم و گران قیمتی مانند صنایع نفت و گاز را افزایش میدهند و این مسئله بسیار ارزشمند است.
شاید جذابترین نقش ESCOها، نقش آنها در گذار از سوختهای فسیلی به انرژیهای تجدیدپذیر باشد. امروز ما می بینیم شرکتهای بزرگ نفتی در برخی کشور های همسایه مانند عمان، با استفاده از مدل ESCO تلاش می کنند تا نیروگاههای خورشیدی را در کنار پالایشگاههای خود احداث کنند. یعنی برق موردنیاز پالایشگاه را از خورشید تأمین میکنند و گاز طبیعی که قبلاً برای تولید برق میسوخت، آزاد میشود تا به عنوان خوراک پتروشیمی فروخته شود یا به شبکه تزریق گردد.
این یعنی ESCOها به شرکتهای نفتی کمک میکنند بدون اینکه از حوزه تخصصی خود خارج شوند، سبد انرژی خود را متنوعتر کنند و برای آیندهای که سوختهای فسیلی جایگاه کمتری دارند، آماده شوند.
در جمعبندی موضوع، نویسنده این نوشتار اعتقاد دارد ESCO ها در صنعت نفت و گاز، نقش "چاقوی جراحی " را دارند و ما نیز مانند بسیاری از کشورهای دیگر باید خیلی سریع از این تجربه استفاده کنیم. کشور عمان برای انرژیهای جایگزین خود در پالایشگاهها و صنایع پتروشیمی، شرکت ملی نفت آذربایجان برای اجرای پروژههای بهینهسازی انرژی ، بهینهسازی مصرف انرژی در پروژهی میدان نفتی در چین ، همگی از مدل ESCO پیروی می کنند.
تجربه استفاده از مدل ESCO بدون اینکه به تولید لطمه بزند، هزینهها را نیز کاهش می دهد، آلودگی را کم میکنند و شرکت را برای قوانین سختگیرانهتر زیستمحیطی فردا، آماده میسازند. به همین دلیل است که در چشمانداز توسعه پایدار، ESCO ها نه یک هزینه، که یک سرمایهگذاری حیاتی برای بقای صنعت نفت وگاز در دهههای آینده محسوب میشوند. اما در عین حال تجربه نشان داده که این مدل در ایران، با موانعی جدی روبرو است و تلاش می کنم در یادداشت بعد به این موانع بپردازم.
------------------------------------------------
*شرکت خدمات انرژی (ESCO: Energy Services Company) شرکتی است که در کلیه بخش های مصرف کننده انرژی، طرح های مرتبط با بهبود کارایی انرژی را ممیزی، طراحی، تأمین مالی و اجرا میکند. این شرکت با تضمین رسیدن به سطح مشخصی از کارایی انرژی، تمام ریسک پروژه را به عهده میگیرد و سهم خود را از محل صرفه جویی انرژی در قالب قرارداد عملکردی برداشت می کند.