عصرایران ؛ دکتر نسترن کشاورز محمدی*- همه ما در زندگی باورهایی داریم که سالها با ما همراه بودهاند؛ باورهایی فرهنگی، معنوی، سیاسی، اقتصادی ، سلامتی و سایر موارد. گرچه الزاما همه این باورها صحیح نیستند، اما بر اساس آنها، ما دست به اقداماتی می زنیم، بیآنکه حتی درستیشان را به چالش بکشیم. برخی از این باورها خنثی هستند، اما برخی دیگر نهتنها وقت و سرمایه ما را هدر میدهند، بلکه میتوانند آسیبهای جبرانناپذیری به خودمان و دیگران وارد کنند.کشاورزی نیز از این قاعده مستثنی نیست. برخی باورهای غلط در این حوزه، به مرور زمان به داراییهای ارزشمند ما — یعنی همان خاکی که از آن روزی میخوریم — آسیبهای جدی میزنند.
در یادداشت اول از سه گانه خاک، اهمیت و چگونگی استراتژیک حفاظت از خاک مطرح شد، هدف این نوشته و نوشته بعدی پرداختن به باورها و رفتارهای غلط کشاورزی است.
"زمین باید لخت باشد" یکی از رایجترین و مخربترین باورها کشاورزی است که منجر به رفتارهای غلط کشاورزی رایج در ایران مانند آتش زدن زمین پس از برداشت محصول است.
بسیاری از کشاورزان، سنت دیرینه آتش زدن مزرعه پس از برداشت محصول به خصوص گندم، جو یا ذرت را راهی برای پاکسازی خاک و خلاص شدن از کاه، کلش و ساقههای باقیمانده میدانند. بخش عمدهای از کشاورزان، این بقایای گیاهی را مانعی برای عملیات بعدی کشت میپندارند. اگر از آنها دلیل این کار را بپرسید، احتمالاً پاسخهایی نظیر «زمین باید نفس بکشد»، «ریشهها خاک را ضعیف میکنند» یا «بقایا باعث افزایش آفات میشوند» خواهید شنید. اما بیایید این گزارهها را با ترازوی علم و تجربه بسنجیم:
اگر به طبیعت، مثلاً جنگلها یا دشتهای بکر نگاه کنید، میبینید که هر سال گیاهان رشد میکنند، خشک میشوند و لایهای از بقایای گیاهی سطح خاک را میپوشاند. آیا این خاک «خفه» شده است؟ خیر! اتفاقاً جنگلها حاصلخیزترین خاکها را دارند. علم خاکشناسی تأکید میکند که تهویه خاک نه توسط «لخت بودن»، بلکه توسط موجودات زنده خاک، حفرههای بهجامانده از ریشهها و فعالیت جانوران کوچک انجام میشود. به علاوه ، خاکی که عریان است، زیر تابش مستقیم آفتاب متراکمتر شده و عملاً تنفس خود را از دست میدهد.
این تصور که ریشه گیاه پس از برداشت همچنان در حال «خوردن» مواد مغذی خاک است، از پایه نادرست است. گیاه پس از پایان دوره رشد، دیگر ریشه فعالی ندارد. ریشههای بهجامانده در خاک میپوسند و به یک کود طبیعی غنی تبدیل میشوند که ساختار خاک را بهبود میبخشد. حتی در صورت فعالیت، با ترشح مواد غذایی از ریشه به خاک، باعث افزایش حاصلخیزی آن میشوند.ضمنا بقایای گیاه ملل ساقه و برگ ها، به تدریج پوسیده و به خاک اضافه شده و آن را به عنوان یک کود طبیعی رایگان تقویت می نمایند.
شواهد علمی اندکی وجود دارد که نشان دهد حفظ بقایای گیاهی لزوماً منجر به طغیان آفات میشود. در واقع، بسیاری از حشرات مفید نیز در همین بقایا پناه میگیرند که این امر میتواند به تعادل اکوسیستم مزرعه کمک کند.
امروزه در پیشرفتهترین مزارع دنیا (چه آبی و چه دیم)، کشاورزان در کشورهایی مانند آمریکا، برزیل و استرالیا، محصولاتی مثل گندم، سویا، ذرت و نخود را بدون پاکسازی یا آتش زدن سطح مزرعه، مستقیماً در میان بقایای کشت قبلی میکارند. این روش که به «کشاورزی حفاظتی یا احیاگر» معروف است، نهتنها هزینههای سوخت و کارگری را بهشدت کاهش میدهد، بلکه به افزایش کیفیت و میزان محصول نیز منجر شده است. در ایران نیز کشاورزان پیشرو بسیاری در استانهای مختلف، با موفقیت همین روش را اجرا کردهاند.
اگر هنوز نسبت به این موضوع تردید دارید، نیازی نیست کل زمین خود را تغییر دهید. کافی است بخش کوچکی از مزرعهتان را به صورت آزمایشی «لخت نکنید» و اجازه دهید بقایا در زمین بمانند و بعد نتیجه را خودتان مشاهده نمایید. نتیجه را خودتان ببینید. نتایج حاصل از کشت بعدی، بهترین گواه بر صحت این مسیر خواهد بود. می توانید از کارشناسان مروج کشاورزی شهرستان خود و یا محققان مراکز تحقیقیاتی کشاورزی استان خود سوال کنید و مشورت بگیرید.
* محقق ، فعال و نویسنده کشاورزی پایدار و احیاگر
_________________________________________
بیشتر بخوانید:
نسترن کشاورز محمدی و کمال خلخال (1405) کتاب خاک و کشاورزی موفق : آنچه باید برای یک کشاورزی آسان تر ،سود آور تر و پایدارتر بدایند. انتشارات سازمان نشر و چاپ ایران