عصر ایران؛ ایلیا دیانوش- مرگ دالی پارتن، ملقب به «ملکۀ موسیقی کانتری»، فقط پایان زندگی یکی از مشهورترین خوانندگان و ترانهسرایان آمریکایی نیست؛ بهانهای است برای دوباره شنیدن ترانهای که شاید بیش از هر اثر دیگری، بخشی از تجربهی عاطفی چند نسل از زنان را روایت کرده است: «Jolene».
دالی پارتن همین سه شنبۀ اخیر (سوم شهریور 1405 خورشیدی) یا ۲۵ اوت ۲۰۲۶ و در ۸۰سالگی درگذشت و با مرگ او، یکی از مهمترین چهرههای تاریخ موسیقی کانتری از صحنه کنار رفت. «Jolene» که در سال ۱۹۷۳ منتشر شد، یکی از ماندگارترین آثار اوست؛ ترانهای دربارۀ زنی که از زن دیگری میخواهد مردش را از او نگیرد.
اما حدود نیم قرن بعد، وقتی بیانسه همین ترانه را در آلبوم Cowboy Carter با روایتی تازه بازخوانی میکند، اتفاق جالبی رخ میدهد: جولین همان جولین است، مرد همان مرد است، تهدید فروپاشی رابطه، همان تهدید است؛ اما زنِ راوی دیگر همان زن نیست!
پارتن از جولین میخواهد: «I'm begging of you»؛ «بهت التماس میکنم». بیانسه اما میگوید: «I'm warning you»؛ «بهت هشدار میدم». فاصلۀ میان begging و warning شاید کوتاهترین خلاصۀ ممکن از فاصلۀ میان این دو روایت باشد؛ فاصلهای که فقط موسیقایی نیست، بلکه میتوان آن را نشانهای از تغییر نگاه زنان به خود، رابطه، رقیب و خانواده در نیم قرن اخیر دانست.
دالی پارتن در ۱۹ ژانویه ۱۹۴۶ متولد شد؛ درست در آغاز نسلی که بعدها به Baby Boomers معروف شد. «Jolene» نیز در سال ۱۹۷۳ منتشر شد؛ دورهای که جامعهی آمریکا در حال تجربۀ تغییرات عمیقی در روابط زن و مرد، هنجارهای جنسی، نقشهای خانوادگی و تعریف استقلال فردی بود.
برای فهم بهتر دنیایی که «Jolene» از دل آن بیرون آمد، باید کمی هم با موسیقی کانتری آشنا شویم.
کانتری فقط یک سبک موسیقی با سازهایی مانند گیتار، بانجو و فیدل نیست؛ در شکل کلاسیکش، موسیقیِ روایت آدمهای معمولی، زندگی خانوادگی، عشق، خیانت، کار، فقر، ایمان، تنهایی و جغرافیای جنوب و روستاهای آمریکاست. به همین دلیل، ترانههای کانتری اغلب داستان دارند و شخصیتهایشان بیش از آنکه قهرمانانی دستنیافتنی باشند، آدمهایی هستند که با مسائل بسیار زمینی زندگی دستوپنجه نرم میکنند.
«جولین» هم دقیقاً چنین است: داستانی ساده، مستقیم و بهشدت انسانی دربارۀ زنی که میترسد زندگی مشترکش را از دست بدهد. اما سادگی داستان نباید ما را از پیچیدگی روانشناختی آن غافل کند. راوی از همان ابتدا خودش را در موقعیت ضعف قرار میدهد. جولین زیباست؛ آنقدر زیبا که راوی عملاً خودش را رقیبی همسطح او نمیبیند. زیبایی جولین را تحسین میکند و در نهایت میپذیرد که نمیتواند با او رقابت کند.
حتا مرد نیز در این معادله چندان قابل اتکا نیست. او در خواب نام جولین را بر زبان میآورد و راوی از اینکه نمیتواند جلوی این وضعیت را بگیرد، گریه میکند. اما شاید تکاندهندهترین نکتۀ ترانه همین باشد: راوی احساس میکند خوشبختیاش تا حد زیادی به تصمیم زن دیگری وابسته شده است. زن داستان نه فقط از دست دادن مرد، بلکه از دست دادن مرکز ثقل زندگیاش را تصور میکند. بنابراین برای حفظ زندگی خود، سراغ زنی میرود که تهدیدش میکند و از او میخواهد که از قدرتش استفاده نکند.
پارتن در زمانی به شهرت رسید که جامعۀ آمریکا در حال عبور از یکی از مهمترین دورههای تغییر فرهنگی خود بود. دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ با گسترش آزادیهای فردی و جنسی، تغییر پوشش، تغییر مناسبات زن و مرد و سستشدن بخشی از قواعد سنتی روابط همراه بود.
این تغییرات، در کنار امکانهای تازه، اضطرابهای تازهای هم ایجاد میکردند. در چنین خوانشی، جولین فقط یک زن زیبا نیست؛ او میتواند نمایندۀ امکان انتخاب باشد: زنی که میتواند مرد دیگری را انتخاب کند و حتا اگر بخواهد، وارد رابطهای شود که پیشتر مرزهای روشنتری داشته است.
پارادوکس جالب همینجاست: زنی که در حال زندگیکردن در جهانی با آزادیهای بیشتر است، از زنِ آزادتر دیگری میترسد و از او میخواهد که از آزادیاش علیه زندگی او استفاده نکند. پارتن نمیگوید «تو حق نداری چنین کاری کنی»؛ میگوید «لطفاً این کار را با من نکن.» و همینجا است که حدود نیم قرن بعد، نسخهی بیانسه به نقطهی مقابل آن میرسد.
بیانسه، متولد ۴ سپتامبر ۱۹۸۱ و از نسل Y یا Millennials، در سال ۲۰۲۴ و در آلبوم Cowboy Carter، «Jolene» را با روایتی تازه بازخوانی کرد. این نسخه صرفاً یک اجرای دوباره نیست؛ متن و جایگاه روانی زنِ داستان تغییر کرده است.
جولین هنوز زیباست، اما این بار راوی بلافاصله مرز خود را مشخص میکند: زیبایی و نگاه اغواگر بهتنهایی برای وارد شدن میان یک خانواده و یک مرد خوشبخت کافی نیست. و بعد همان جملهی کلیدی میآید: «I'm warning you»؛ «بهت هشدار میدم». این بار زن التماس نمیکند؛ هشدار میدهد. زن بیانسه نه از جولین میخواهد درباره سرنوشت او تصمیم بگیرد و نه خوشبختی خودش را به تصمیم رقیب گره میزند. او مرز تعیین میکند.
این تفاوت از نظر روانشناختی مهم است: زن پارتن برای حفظ رابطه، وارد مذاکره با رقیب میشود؛ زن بیانسه برای حفظ همان رابطه، مرز خود را به رقیب اعلام میکند. البته این تغییر را نباید به معنای سادۀ «زن ضعیف دیروز در برابر زن قدرتمند امروز» تقلیل دهیم. دقیقتر آن است که بگوییم شکل اعمال قدرت تغییر کرده است. در نسخۀ پارتن، زن برای حفظ رابطه میکوشد رضایت رقیب را جلب کند؛ در نسخۀ بیانسه، زن محدودهای را تعریف میکند که رقیب نباید از آن عبور کند.
اینجا یک تفاوت مهم نسلی هم قابل مشاهده است. برای نسلی که در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ با گسترش آزادیهای جنسی و فردی روبهرو شد، بخشی از مسأله، کنار آمدن با جهانی بود که قواعد قدیمیاش در حال تغییر بود. اما برای نسلهای بعد، بسیاری از آن آزادیها دیگر پدیدهای انقلابی نبودند؛ بخشی از واقعیت اجتماعی شده بودند. بنابراین میتوان گفت مسأله از مشروعیت آزادی به مرزهای آزادی منتقل شده است.
در نسخۀ پارتن، پرسش پنهان این است: «آیا ممکن است تو مرد مرا انتخاب کنی و زندگی مرا از من بگیری؟» در نسخۀ بیانسه، پرسش به چیزی شبیه این تبدیل میشود: «تو آزادی انتخاب داری، اما تا کجا حق داری وارد مرز رابطهی من شوی؟» این تفاوت، مهمتر از صرفاً «اعتمادبهنفس بیشتر» است. زن بیانسه نمیگوید آزادی تو وجود ندارد؛ میگوید آزادی تو نباید مرز رابطهی من را نقض کند.
اما تفاوت دو ترانه فقط به اعتمادبهنفس زنانه محدود نمیشود. بیانسه برای دفاع از رابطهاش به چیزی تکیه میکند که در ترانۀی پارتن کمتر دیده میشود: «تاریخچۀ زندگی مشترک.» او از بیست سال عشق، فرزندانی که با هم بزرگ کردهاند و شناخت عمیقی که از شریک زندگیاش دارد سخن میگوید. در نتیجه، رابطهای که در ترانۀ پارتن شکننده و قابل ربودهشدن به نظر میرسد، در نسخۀ بیانسه تبدیل به سرمایهای عاطفی و تاریخی میشود؛ چیزی که طی سالها ساخته شده است و یک غریبه نمیتواند صرفاً با زیبایی و اغواگری آن را از بین ببرد.
به همین دلیل، استعاره «بذرهایی که کاشتهایم» در بخش پایانی نسخۀ بیانسه اهمیت زیادی پیدا میکند. رابطه دیگر صرفاً یک فرد نیست که ممکن است از دست برود؛ چیزی است که دو نفر ساختهاند و این شاید یکی از ظریفترین تفاوتهای دو روایت باشد.
در «Jolene» پارتن، مرد تقریباً موضوع مناقشۀ دو زن است؛ زنی که میتواند او را ببرد و زنی که میخواهد او را حفظ کند. اما در روایت بیانسه، رابطه، صاحب تاریخ است؛ چیزی که به انتخاب و وفاداری دو نفر وابسته است. مرد دیگر صرفاً کسی نیست که ممکن است از یک زن به زن دیگری «ربوده» شود؛ او نیز بخشی از این رابطه است و باید در آن، انتخاب و وفاداری خودش را نشان دهد. پس حرکت از «مرد من» به «چیزی که ما ساختهایم» را میتوان یکی از مهمترین تغییرات معنایی دو نسخه دانست: از ترس از ربودهشدن یک فرد به دفاع از یک رابطهی ساختهشده.
با اینحال، اگر نتیجه بگیریم که پارتن زن ضعیف و بیانسه زن قدرتمند است، احتمالاً ماجرا را بیش از حد ساده کردهایم. هر دو زن برای یک چیز مهم میجنگند: رابطه و خانواده.
هیچکدام نمیخواهند زندگی مشترکشان را از دست بدهند. تفاوت در این است که زن پارتن برای حفظ خانواده، قدرت خود را در اختیار تصمیم رقیب میگذارد؛ زن بیانسه برای حفظ خانواده، قدرت خود را در قالب تعیین مرز و هشدار به رقیب به کار میگیرد. اولی میگوید: «تو میتوانی زندگی مرا خراب کنی؛ لطفاً این کار را نکن.» دومی میگوید: «آنچه ما ساختهایم، صرفاً با زیبایی و اغواگری از بین نمیرود؛ پس وارد قلمرو من نشو.»
بنابراین تحول اصلی لزوماً از «زنی که برای حفظ خانواده التماس میکند» به «زنی که برای حفظ خود میجنگد» نیست. اتفاقاً در هر دو ترانه، خانواده هنوز ارزش مهمی است. آنچه تغییر کرده، ابزار دفاع از آن ارزش است. البته بیانسه هم در این ترانه کاملاً از بازی قدرت بیرون نمیآید. زبان او در بخشهایی تند، خشن و حتا تهدیدآمیز است. بنابراین با پایان یافتن «قدرتنمایی» مواجه نیستیم؛ بلکه با تغییر شکل قدرتنمایی مواجهیم. پارتن قدرت را با التماس پس میگیرد؛ بیانسه با تعیین مرز و هشدار.
میان پارتن و بیانسه حدود ۳۵ سال فاصله وجود دارد؛ فاصلهای که فقط تفاوت سنی نیست، بلکه فاصلۀ میان دو تجربۀ اجتماعی متفاوت است. پارتن در ابتدای نسل بومر متولد شد؛ نسلی که در جوانی با موج بزرگی از تغییرات اجتماعی و جنسی مواجه شد.
بیانسه در جهانی بزرگ شد که بسیاری از آن تغییرات دیگر «انقلاب» محسوب نمیشدند، بلکه بخشی از واقعیت اجتماعی بودند. از این منظر، میتوان «جولین» پارتن را نمادی از اضطرابی دانست که ممکن است همراه با گسترش انتخابهای فردی ایجاد شود: اگر هرکس آزادی بیشتری برای انتخاب دارد، آیا من نیز در معرض از دست دادن چیزی هستم که برایم مهم است؟
اما در نسخۀ بیانسه، مسأله دیگر مشروعیت انتخاب نیست؛ مسأله، مرز انتخاب است. دیگری حق انتخاب دارد، اما انتخاب او نباید به معنای نقض مرزهای رابطهی من باشد. با اینحال، یک چیز در این فاصلۀ نیمقرنی تغییر نکرده است: ترس از دست دادن کسی که دوستش داریم. جولین در هر دو ترانه زیباست. در هر دو جذاب است. در هر دو میتواند تهدیدی برای یک رابطه باشد. آنچه تغییر کرده، زنی است که روبهروی او ایستاده.
در این میان، داستان انتخاب نام «جولین» نیز ماجرای جذابی دارد؛ اما این داستان با منشأ خود ترانه یکی نیست. پارتن گفته است ایدۀ اصلی ترانه از یک موقعیت واقعی در اوایل زندگی مشترکش با کارل دین شکل گرفت؛ زمانی که یک متصدی بانک مو قرمز با همسرش بهاصطلاح لاس میزد.
اما نام «جولین» از جای دیگری آمد: از دختربچهای موقرمز که پارتن در یکی از ملاقاتهایش با طرفداران، در سالهای نخست فعالیتش، دیده بود. او از نام دختر خوشش آمد و آن را برای ترانه به خاطر سپرد. بنابراین «جولین» ترکیبی شگفتانگیز از دو واقعیت است: یک موقعیت واقعی میان پارتن، همسرش و زنی دیگر، و نام دختربچهای که قرار نبود تبدیل به نماد زن اغواگر شود.
و چه طنز عجیبی دارد تاریخ موسیقی: دختری که احتمالاً هیچگاه تصور نمیکرد نامش قرار است به نام رمزِ زنی اغواگر تبدیل شود، نیم قرن بعد در ترانهای دیگر دوباره ظاهر شد؛ این بار نه در برابر زنی که به او التماس میکند، بلکه در برابر زنی که به او هشدار میدهد.
«جولین» البته در طول این سالها فقط در نسخۀ اصلی پارتن نماند. خوانندگان مختلفی آن را بازخوانی کردند و نسخههای متعدد دیگری از آن شکل گرفت. بازخوانی بیانسه اما از این جهت ویژه است که صرفاً ملودی و ترانه را تکرار نمیکند؛ روایت و جایگاه روانی زنِ داستان را نیز تغییر میدهد. به همین دلیل، «جولین» پس از بیش از پنج دهه هنوز تمام نشده است.
داستان، در ظاهر، دربارۀ یک زن زیباست که میتواند مرد زن دیگری را از او بگیرد؛ اما در عمق خود دربارۀ چیزهای بسیار بزرگتری است: عشق، ناامنی، خانواده، آزادی، حس مالکیت، اعتماد، رقابت زنان با یکدیگر و شیوهای که هر نسل برای دفاع از چیزی که دوستش دارد انتخاب میکند.
پارتن در سال ۱۹۷۳ از جولین میخواهد دست از مردش بکشد. بیانسه در سال ۲۰۲۴ به او هشدار میدهد وارد رابطهاش نشود. نیم قرن فاصله، یک جولین، یک ترس مشترک و دو زبان متفاوت. جولین همان جولین است؛ این زنِ روبهروی اوست که عوض شده است.