عصر ایران - قطعات کهربای به جامانده از حدود 100 میلیون سال پیش، پنجره ای شگفت انگیز به زندگی حشرات در دوران کرتاسه باز کرده اند. در میان این فسیل های کوچک اما ارزشمند، مورچه هایی در حال نبرد، گروه هایی از مورچه های کارگر در جست و جوی غذا و موریانه های سرباز غول پیکر دیده می شوند؛ موجوداتی که شواهد مستقیمی از شکل گیری رفتارهای اجتماعی پیشرفته در میلیون ها سال پیش ارائه می کنند.
این یافته ها نشان می دهند مورچه ها و موریانه ها، دو گروه از موفق ترین حشرات روی زمین، بسیار زودتر از آنچه پیش تر فسیل ها نشان می دادند، دارای ساختارهای اجتماعی پیچیده و سازمان یافته بوده اند.
امروزه مورچه ها و موریانه ها تقریبا در سراسر خشکی های زمین حضور دارند و هزاران گونه شناخته شده از آن ها وجود دارد. یکی از مهم ترین دلایل موفقیت این موجودات، توانایی آن ها در تشکیل جوامع پیچیده و سازمان یافته است.
این نوع زندگی اجتماعی پیشرفته که با نام «یوسوسیالیته» یا فرااجتماعی شناخته می شود، بر تقسیم وظایف میان اعضای کلنی استوار است. در چنین جوامعی، همه افراد نقش یکسانی ندارند. برخی مسئول تولیدمثل هستند، برخی از لانه و کلنی دفاع می کنند و گروه دیگری وظیفه جست و جوی غذا، نگهداری از نوزادان و انجام کارهای روزمره را بر عهده دارند.
در کلنی مورچه ها و موریانه ها معمولا ملکه و افراد تولیدمثل کننده مسئول ادامه نسل هستند، در حالی که کارگران و سربازان وظایف دیگری مانند دفاع، مراقبت و تامین غذا را انجام می دهند. همین تقسیم دقیق وظایف، به این حشرات امکان داده است تا کلنی هایی بزرگ و بسیار کارآمد ایجاد کنند.
پیش از بررسی این کهرباها، دانشمندان معتقد بودند که زندگی اجتماعی در موریانه ها سابقه بسیار طولانی دارد، اما شواهد فسیلی مستقیمی که وجود نظام کاستی را به طور قطعی نشان دهد، بسیار جدیدتر بودند.
در مورد مورچه ها نیز وضعیت مشابهی وجود داشت. اگرچه دانشمندان می دانستند که مورچه ها از گذشته های دور موجوداتی اجتماعی بوده اند، اما فسیل های موجود اطلاعات محدودی درباره میزان پیچیدگی جوامع نخستین آن ها ارائه می کردند.
کهرباهای متعلق به دوران کرتاسه این تصویر را تغییر دادند. نمونه های بررسی شده متعلق به شاخه های ابتدایی درخت تکاملی مورچه ها و موریانه ها هستند و ظاهر بسیاری از آن ها تفاوت زیادی با خویشاوندان امروزی شان دارد. با این حال، رفتار و ساختار بدن آن ها نشان می دهد که زندگی اجتماعی پیشرفته در آن زمان کاملا شکل گرفته بود.
بررسی موریانه های به دام افتاده در کهربا، شواهد مهمی از وجود نظام کاستی در این حشرات ارائه کرد. دانشمندان چندین گونه متفاوت از موریانه ها را شناسایی کردند که تفاوت های آشکار آناتومیکی میان آن ها نشان دهنده وجود نقش های متفاوت در کلنی بوده است.
در میان این نمونه ها، دو گونه جدید نیز معرفی شدند. یکی از آن ها Krishnatermes yoddha بود که نمونه هایی از کارگران، افراد تولیدمثل کننده و سربازان آن در فسیل ها دیده شد.
گونه دیگر، Gigantotermes rex، توجه ویژه ای را به خود جلب کرد. این موریانه بر اساس یکی از بزرگ ترین موریانه های سرباز فسیل شده شناخته شده است. طول این حشره به حدود یک اینچ، یعنی نزدیک به 2.5 سانتی متر، می رسید و بخش بزرگی از بدن آن را سر بسیار بزرگش تشکیل می داد. آرواره های قدرتمند و قیچی مانند این موریانه نیز نشان می دهد که نقش اصلی آن احتمالا دفاع از کلنی بوده است.
وجود چنین تفاوت های آشکاری میان اعضای یک گونه، یکی از مهم ترین نشانه های وجود ساختار اجتماعی سازمان یافته است.
فسیل های مورچه ها شاید حتی تصویر جذاب تری از زندگی اجتماعی باستانی ارائه کنند. کهربا در واقع صحنه هایی از رفتار این حشرات را برای حدود 100 میلیون سال حفظ کرده است.
در برخی نمونه ها، چند مورچه کارگر در کنار یکدیگر دیده می شوند که احتمالا اعضای یک کلنی بوده و برای یافتن غذا در کنار هم فعالیت می کرده اند. در نمونه های دیگر، وجود مورچه ها با نقش های متفاوت، از جمله ملکه و کارگران، نشان دهنده تقسیم وظایف در جامعه آنهاست.
اما یکی از جالب ترین صحنه ها، برخورد دو مورچه کارگر از گونه های متفاوت است که در حال نبرد با یکدیگر در کهربا گرفتار شده اند.
این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا جنگ و دفاع از قلمرو یکی از رفتارهای شناخته شده در مورچه های اجتماعی امروزی است. در مقابل، خویشاوندان ابتدایی و انفرادی مورچه ها معمولا چنین رفتارهای گروهی و رقابت های سازمان یافته ای از خود نشان نمی دهند.
به بیان دیگر، این دو مورچه که میلیون ها سال پیش در میانه نبرد در صمغ درخت گرفتار شدند، شواهد مستقیمی از وجود رقابت و رفتارهای اجتماعی پیچیده در نخستین مورچه ها ارائه می کنند.
قدمت این فسیل ها به دوران کرتاسه بازمی گردد؛ زمانی که دایناسورها هنوز بر بسیاری از زیست بوم های زمین سلطه داشتند. در همان دوران، در زیر پای این غول های عظیم، جوامع کوچک اما پیچیده ای از حشرات در حال شکل گیری و تکامل بودند.
مورچه ها برای یافتن غذا به صورت گروهی فعالیت می کردند، کارگران وظایف مشخصی داشتند و برخی از آن ها با گونه های دیگر وارد نبرد می شدند. در سوی دیگر، موریانه ها نیز دارای کارگران، افراد تولیدمثل کننده و سربازانی با ساختار بدنی کاملا متفاوت بودند.
این موضوع نشان می دهد که موفقیت امروزی مورچه ها و موریانه ها نتیجه پدیده ای تازه در تاریخ حیات نیست. ساختارهای اجتماعی پیچیده ای که امروزه در کلنی های عظیم این حشرات دیده می شود، ریشه هایی بسیار عمیق در گذشته زمین دارند.
کهربا یکی از ارزشمندترین منابع برای مطالعه موجودات کوچک دوران باستان به شمار می رود. برخلاف بسیاری از فسیل ها که تنها استخوان یا بخش های سخت بدن را حفظ می کنند، کهربا می تواند جزئیات بسیار ظریفی از بدن موجودات را ثبت کند.
گاهی حتی وضعیت قرارگیری جانور در لحظه گرفتار شدن نیز حفظ می شود. به همین دلیل، دانشمندان نه تنها می توانند شکل بدن یک حشره را بررسی کنند، بلکه در مواردی قادرند اطلاعاتی درباره رفتار آن نیز به دست آورند.
مورچه های در حال جست و جوی غذا یا نبرد، نمونه ای از همین ویژگی منحصر به فرد هستند. این فسیل ها تنها بقایای بدن یک موجود باستانی نیستند؛ بلکه تصویری منجمدشده از بخشی از زندگی روزمره آن ها محسوب می شوند.
امروزه مورچه ها و موریانه ها از موفق ترین گروه های جانوری روی زمین محسوب می شوند. آن ها در جنگل ها، بیابان ها، علفزارها و حتی محیط های شهری زندگی می کنند و برخی گونه ها کلنی هایی با میلیون ها عضو تشکیل می دهند.
راز این موفقیت را باید تا حد زیادی در همکاری و تقسیم وظایف جست و جو کرد. یک مورچه به تنهایی موجود کوچکی با توانایی های محدود است، اما میلیون ها مورچه که در یک ساختار سازمان یافته فعالیت می کنند، می توانند کارهایی انجام دهند که از توان یک فرد خارج است.
موریانه ها نیز نمونه ای چشمگیر از همین همکاری هستند. برخی گونه ها سازه هایی عظیم می سازند، محیط داخلی لانه را کنترل می کنند و برای دفاع از کلنی، گروه های ویژه ای از سربازان را به کار می گیرند.
فسیل های 100 میلیون ساله نشان می دهند که ریشه این موفقیت بسیار قدیمی تر از چیزی است که پیش تر تصور می شد. حتی در روزگاری که جهان چهره ای کاملا متفاوت داشت، مورچه ها و موریانه ها توانسته بودند با تکیه بر همکاری، تقسیم وظایف و ساختارهای اجتماعی پیچیده، یکی از موثرترین شیوه های زندگی در طبیعت را شکل دهند.
این موجودات کوچک، میلیون ها سال پس از نابودی دایناسورها همچنان روی زمین حضور دارند و شاید همین موضوع بهترین گواه بر قدرت یکی از بزرگ ترین ایده های تکاملی طبیعت باشد: گاهی موفقیت نه در توانایی یک فرد، بلکه در قدرت یک جامعه سازمان یافته نهفته است.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور