فاطمه حسین خانی
روزنامه هفت صبح
مولتیویتامین یکی از رایجترین مکملهای غذایی است که از ترکیبی از ویتامینها و مواد معدنی تشکیل میشود. این مکملها با هدف کمک به تأمین بخشی از نیاز بدن به ریزمغذیها تولید میشوند و فرمول آنها بسته به نوع محصول، گروه سنی و هدف مصرف میتواند متفاوت باشد.
ویتامینها و مواد معدنی برای عملکرد طبیعی بدن ضروری هستند و در فرآیندهایی مانند تولید انرژی، عملکرد سیستم عصبی، سلامت استخوانها، خونسازی، عملکرد طبیعی سیستم ایمنی و حفظ سلامت پوست و مو نقش دارند. با این حال، مولتیویتامین جایگزین یک رژیم غذایی متنوع و متعادل نیست و مصرف آن برای همه افراد ضرورت ندارد.
ویتامینها به دو گروه اصلی محلول در آب و محلول در چربی تقسیم میشوند. ویتامینهای گروه B و ویتامین C در گروه محلول در آب قرار دارند، در حالی که ویتامینهای A، D، E و K محلول در چربی هستند. تفاوت مهم این دو گروه در نحوه ذخیره و دفع آنها از بدن است.
اگر قصد دارید مولتیویتامین مصرف کنید، بهتر است ابتدا مشخص شود آیا واقعاً به آن نیاز دارید و چه نوع مکملی برای شما مناسب است. در برخی افراد، اصلاح رژیم غذایی کافی است و در برخی دیگر ممکن است مصرف یک یا چند ماده مغذی خاص با نظر پزشک یا متخصص تغذیه توصیه شود.
*مولتیویتامین چه موادی دارد؟
ترکیبات مولتیویتامینها یکسان نیست و ممکن است مقدار و نوع ویتامینها و مواد معدنی در محصولات مختلف تفاوت داشته باشد. به همین دلیل نمیتوان همه مولتیویتامینها را از نظر ترکیبات و دوز مصرفی مشابه دانست.
معمولاً ممکن است ترکیبات زیر در یک مولتیویتامین وجود داشته باشند:
ویتامین A
ویتامین C
ویتامین D
ویتامین E
ویتامین K
ویتامینهای گروه B
فولات یا اسیدفولیک
ویتامین B12
آهن
روی
منیزیم
کلسیم
مس
سلنیوم
ید
البته ممکن است بعضی محصولات همه این مواد را نداشته باشند و برخی دیگر ترکیبات بیشتری ارائه دهند.
ویتامین C و ویتامینهای گروه B در این دسته قرار دارند. بدن مقدار زیادی از این ویتامینها را ذخیره نمیکند و دریافت منظم آنها از طریق غذا اهمیت دارد.
ویتامینهای A، D، E و K محلول در چربی هستند و بدن میتواند آنها را ذخیره کند. به همین دلیل مصرف بیش از حد برخی از این ویتامینها، برخلاف تصور رایج، میتواند مشکلساز شود.
مواد معدنی مانند آهن، روی، منیزیم، کلسیم و سلنیوم نیز در بسیاری از مکملهای مولتیویتامین وجود دارند؛ اما مقدار مورد نیاز هرکدام متفاوت است و مصرف بیشتر همیشه به معنای فایده بیشتر نیست.
*از کجا بفهمیم به مولتیویتامین نیاز داریم؟
اینکه فردی احساس خستگی یا ضعف دارد، بهتنهایی به معنای کمبود ویتامین نیست. خستگی میتواند دلایل بسیار متفاوتی داشته باشد و مصرف خودسرانه مولتیویتامین ممکن است علت اصلی مشکل را پنهان کند.
برای تشخیص نیاز به مکمل باید عواملی مانند رژیم غذایی، سن، شرایط جسمانی، داروهای مصرفی و بیماریهای زمینهای بررسی شوند.
در برخی شرایط، پزشک ممکن است آزمایشهای لازم را برای بررسی کمبودهای احتمالی تجویز کند؛ اما آزمایش خون برای تمام افراد و تمام ویتامینها بهصورت روتین ضروری نیست.
*چه کسانی ممکن است بیشتر به مکمل نیاز داشته باشند؟
برخی گروهها به دلیل شرایط غذایی یا جسمانی، بیشتر در معرض دریافت ناکافی بعضی ریزمغذیها قرار دارند.
کسانی که به دلیل بیاشتهایی، رژیمهای بسیار محدود یا مشکلات غذایی، تنوع کافی در برنامه غذایی ندارند، ممکن است برخی مواد مغذی را به اندازه کافی دریافت نکنند.
بعضی بیماریها یا مشکلات گوارشی میتوانند جذب برخی مواد مغذی را مختل کنند. در این شرایط ممکن است پزشک مکمل خاصی را توصیه کند.
برخی افرادی که محصولات حیوانی را بهطور کامل حذف میکنند، ممکن است به دریافت مکمل بعضی مواد مغذی مانند ویتامین B12 نیاز داشته باشند. نوع و مقدار مکمل باید بر اساس رژیم غذایی و شرایط فرد مشخص شود.
نیازهای تغذیهای در دوران بارداری تغییر میکند و برخی مکملها، مانند مکملهای حاوی فولات، ممکن است طبق نظر پزشک توصیه شوند. البته مولتیویتامین معمولی را نباید خودسرانه جایگزین مکملهای مخصوص بارداری کرد.
با افزایش سن ممکن است نیازهای تغذیهای تغییر کند و در برخی افراد دریافت یا جذب بعضی مواد مغذی کاهش یابد. انتخاب مکمل در این گروه باید متناسب با شرایط فرد باشد.
بعضی داروها میتوانند با جذب یا متابولیسم برخی ویتامینها و مواد معدنی تداخل داشته باشند. بنابراین بهتر است پیش از شروع مکمل، فهرست داروها و مکملهای مصرفی با پزشک یا داروساز بررسی شود.
*آیا علائم خاصی نشان میدهند که به مولتیویتامین نیاز داریم؟
علائمی مانند خستگی، ضعف، ریزش مو، شکنندگی ناخنها یا کاهش انرژی گاهی با کمبود بعضی مواد مغذی ارتباط دارند، اما این علائم اختصاصی نیستند.
برای مثال، خستگی میتواند با کمخوابی، استرس، کمخونی، مشکلات تیروئید، تغذیه نامناسب یا بیماریهای دیگر مرتبط باشد. بنابراین بهتر است به جای مصرف خودسرانه چندین مکمل، علت اصلی علائم مشخص شود.
*انواع مولتیویتامین کداماند؟
مولتیویتامینها را میتوان بر اساس گروه هدف یا ترکیبات آنها دستهبندی کرد.
برای بزرگسالانی طراحی میشود که به دنبال مکملی برای پوشش بخشی از نیازهای روزانه خود هستند.
این محصولات ممکن است بر اساس نیازهای تغذیهای زنان در سنین مختلف، ترکیبات متفاوتی داشته باشند.
برخی محصولات با توجه به نیازهای تغذیهای مردان فرموله میشوند و ممکن است میزان برخی مواد معدنی و ویتامینها در آنها متفاوت باشد.
مکملهای کودکان باید متناسب با سن و نیازهای رشد آنها باشند. مصرف مکمل بزرگسالان برای کودک مناسب نیست.
برخی محصولات مخصوص سالمندان با توجه به تغییر نیازهای تغذیهای در سنین بالاتر طراحی میشوند.
این محصولات با توجه به نیازهای دوران بارداری فرموله میشوند و بهتر است انتخاب و مصرف آنها با نظر پزشک انجام شود.
برخی مکملها بدون ترکیبات حیوانی تولید میشوند و میتوانند برای افرادی که رژیم وگان دارند مناسب باشند.
*بهترین مولتیویتامین کدام است؟
هیچ مولتیویتامینی را نمیتوان بهعنوان بهترین گزینه برای همه افراد معرفی کرد. بهترین مکمل برای هر فرد به سن، جنسیت، رژیم غذایی، شرایط جسمانی، نیازهای تغذیهای و داروهای مصرفی بستگی دارد.
هنگام انتخاب مولتیویتامین به این موارد توجه کنید:
ترکیبات و مقدار هر ماده مغذی را روی برچسب بررسی کنید.
از مصرف همزمان چند مکمل با ترکیبات مشابه خودداری کنید.
مکملی متناسب با سن و شرایط خود انتخاب کنید.
به تاریخ انقضا و شرایط نگهداری توجه داشته باشید.
در صورت مصرف دارو یا داشتن بیماری زمینهای، قبل از مصرف با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
دوز بالاتر لزوماً به معنای کیفیت یا اثربخشی بیشتر نیست.
*آیا مصرف مولتیویتامین ضرر دارد؟
مولتیویتامین در صورت استفاده صحیح برای بسیاری از افراد قابل مصرف است، اما این به معنای بیخطر بودن مصرف بیرویه آن نیست.
برخی ویتامینها و مواد معدنی در صورت مصرف بیش از نیاز بدن میتوانند عوارض ایجاد کنند. این موضوع بهویژه درباره ویتامینهای محلول در چربی و برخی مواد معدنی اهمیت دارد.
به همین دلیل نباید تصور کرد که چون یک مکمل «ویتامین» است، هر مقدار از آن بیضرر خواهد بود.
*چه کسانی باید در مصرف مولتیویتامین احتیاط بیشتری کنند؟
مصرف همزمان مولتیویتامین، مکملهای جداگانه و محصولات تقویتی ممکن است باعث دریافت بیش از حد بعضی مواد مغذی شود.
برخی مکملها میتوانند با داروها تداخل داشته باشند. بنابراین مصرف مکمل باید با توجه به داروهای مصرفی بررسی شود.
در برخی بیماریها مانند مشکلات کلیوی یا کبدی، انتخاب و مقدار بعضی مکملها اهمیت بیشتری پیدا میکند.
کودکان باید مکملهای متناسب با سن خود دریافت کنند و مصرف مکمل بزرگسالان برای آنها مناسب نیست.
*فواید مولتیویتامین چیست؟
مهمترین کاربرد مولتیویتامین، کمک به تأمین ریزمغذیها در شرایطی است که دریافت آنها از رژیم غذایی کافی نیست یا نیاز بدن افزایش یافته است.
بسته به ترکیبات محصول، مولتیویتامین میتواند به تأمین ویتامینها و مواد معدنی مورد نیاز برای عملکرد طبیعی بدن کمک کند.
برای مثال، ویتامینها و مواد معدنی مختلف در عملکرد طبیعی سیستم ایمنی، تولید گلبولهای قرمز، سلامت استخوانها، عملکرد عصبی و متابولیسم انرژی نقش دارند.
با این حال، نباید از مولتیویتامین انتظار داشت که بهتنهایی باعث افزایش چشمگیر انرژی، درمان بیماریها یا جلوگیری از همه مشکلات سلامتی شود.
*آیا مولتیویتامین باعث افزایش انرژی میشود؟
مولتیویتامین بهطور مستقیم یک ماده انرژیزا مانند کافئین نیست. اگر فرد دچار کمبود یک ماده مغذی باشد، اصلاح آن کمبود ممکن است باعث بهبود برخی علائم مانند خستگی شود.
اما در فردی که نیازهای تغذیهای خود را بهطور مناسب دریافت میکند، مصرف مقدار بیشتری از ویتامینها لزوماً باعث افزایش انرژی نمیشود.
*آیا مولتیویتامین باعث چاقی یا لاغری میشود؟
مولتیویتامین بهطور مستقیم داروی لاغری یا چاقکننده نیست. مصرف آن جای رژیم غذایی مناسب و فعالیت بدنی را نمیگیرد.
اگر فردی به دلیل کمبود یک ماده مغذی دچار مشکل شده باشد، اصلاح آن کمبود ممکن است وضعیت عمومی بدن را بهتر کند، اما نباید از مولتیویتامین بهعنوان روش کاهش وزن استفاده کرد.
*بهترین زمان مصرف مولتیویتامین چه زمانی است؟
زمان مناسب مصرف به ترکیبات محصول و دستور درجشده روی برچسب بستگی دارد.
در بسیاری از موارد، مصرف مولتیویتامین همراه غذا میتواند تحمل گوارشی را بهتر کند. همچنین برخی ویتامینهای محلول در چربی بهتر است همراه وعده غذایی حاوی مقداری چربی مصرف شوند.
اگر مولتیویتامین باعث ناراحتی معده میشود، مصرف آن همراه غذا میتواند کمککننده باشد.
*آیا صبح بهترین زمان مصرف مولتیویتامین است؟
الزامی نیست. اگر محصول دستور خاصی نداشته باشد، میتوانید زمان مصرف را طوری انتخاب کنید که به خاطر سپردن آن آسان باشد و با برنامه غذایی و دارویی شما تداخل نداشته باشد.
*آیا میتوان مولتیویتامین را شب مصرف کرد؟
در بسیاری از موارد زمان شب بهخودیخود ممنوع نیست، اما نوع ترکیبات و شرایط فرد اهمیت دارد. اگر بعد از مصرف مکمل دچار ناراحتی گوارشی یا احساس ناخوشایند میشوید، بهتر است زمان مصرف را تغییر دهید و در صورت ادامه مشکل با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
*آیا مولتیویتامین را باید هر روز مصرف کرد؟
نه لزوماً. برنامه مصرف به نوع مکمل و علت استفاده از آن بستگی دارد. بعضی محصولات برای مصرف روزانه طراحی شدهاند و برخی مکملها ممکن است برنامه متفاوتی داشته باشند.
همیشه مقدار و تعداد مصرف درجشده روی محصول یا توصیه پزشک را رعایت کنید و مقدار مصرف را خودسرانه افزایش ندهید.
*آیا میتوان مولتیویتامین را با سایر مکملها مصرف کرد؟
گاهی امکان مصرف همزمان وجود دارد، اما باید ترکیبات همه مکملها بررسی شوند.
برای مثال، اگر فرد هم مولتیویتامین و هم مکمل جداگانه آهن، روی، منیزیم یا ویتامین D مصرف کند، ممکن است مقدار دریافتی بعضی مواد از نیاز بدن بیشتر شود.
بنابراین بهتر است پیش از ترکیب چند مکمل، برچسب آنها را بررسی کرده و در صورت تردید با داروساز یا پزشک مشورت کنید.
*مولتیویتامین را با چه داروهایی نباید همزمان مصرف کرد؟
تداخل به نوع ویتامین یا ماده معدنی موجود در مکمل و همچنین نوع دارو بستگی دارد. برخی مواد معدنی میتوانند جذب بعضی داروها را کاهش دهند و برخی مکملها نیز ممکن است با داروهای خاص تداخل داشته باشند.
به همین دلیل اگر داروی نسخهای یا بدون نسخه مصرف میکنید، بهتر است پیش از شروع مولتیویتامین، نام داروها و مکملهای خود را به پزشک یا داروساز اطلاع دهید.
*آیا مصرف مولتیویتامین برای همه ضروری است؟
خیر. بسیاری از افراد میتوانند بخش عمده نیازهای تغذیهای خود را با یک رژیم غذایی متنوع و متعادل دریافت کنند.
مولتیویتامین بیشتر زمانی اهمیت پیدا میکند که فرد به دلیل رژیم غذایی، شرایط خاص زندگی، بیماری، مشکل جذب یا سایر عوامل نتواند برخی مواد مغذی را به اندازه کافی دریافت کند.
بنابراین مصرف مولتیویتامین نباید صرفاً به دلیل این تصور باشد که «هرچه ویتامین بیشتری مصرف کنیم، سالمتر هستیم».
پیش از خرید یک مکمل، فقط به نام برند یا تعداد ویتامینهای موجود توجه نکنید. موارد زیر را نیز بررسی کنید:
ترکیبات و مقدار هر ماده مغذی
مناسب بودن مکمل برای سن و شرایط شما
دستور مصرف
تاریخ انقضا
هشدارها و موارد منع مصرف
تداخل احتمالی با داروها و مکملهای دیگر
اعتبار تولیدکننده و مسیر تهیه محصول
همچنین اگر مکمل برای یک گروه خاص مانند کودکان، زنان باردار یا سالمندان است، حتماً مشخصات محصول را با نیازهای همان گروه تطبیق دهید.
*مولتیویتامین یا رژیم غذایی سالم؛ کدام مهمتر است؟
هیچ مکملی نمیتواند جایگزین کامل یک رژیم غذایی متنوع شود. مواد غذایی علاوه بر ویتامینها و مواد معدنی، ترکیبات مفید دیگری مانند فیبر، پروتئین و سایر ترکیبات زیستفعال را در اختیار بدن قرار میدهند.
به همین دلیل بهتر است پایه تغذیه بر مصرف متنوع مواد غذایی مانند:
سبزیجات
میوهها
غلات کامل
حبوبات
تخممرغ
لبنیات یا جایگزینهای مناسب
گوشت، مرغ یا منابع پروتئینی جایگزین
مغزها و دانهها
قرار داشته باشد.
مولتیویتامین در صورت نیاز میتواند نقش مکمل را داشته باشد، نه جایگزین غذا.
*جمعبندی؛ آیا مصرف مولتیویتامین لازم است؟
مولتیویتامین مکملی حاوی ترکیبی از ویتامینها و مواد معدنی است که میتواند در شرایط خاص به تأمین نیازهای تغذیهای بدن کمک کند. با این حال، همه افراد به مصرف آن نیاز ندارند و مصرف بیشتر ویتامینها لزوماً به معنای سلامت بیشتر نیست.
افرادی که رژیم غذایی محدودی دارند، برخی مشکلات جذب یا بیماریهای خاص را تجربه میکنند، در دورههایی مانند بارداری قرار دارند یا به دلایل مختلف در معرض کمبود بعضی ریزمغذیها هستند، ممکن است بیشتر به مکمل نیاز داشته باشند.
اگر درباره مصرف مولتیویتامین مطمئن نیستید، بهتر است ابتدا رژیم غذایی، شرایط جسمانی و داروهای مصرفی خود را بررسی کنید و در صورت نیاز از پزشک یا داروساز کمک بگیرید.
*مولتیویتامین برای چه کسانی مفید است؟
افرادی که به دلیل رژیم غذایی نامناسب، محدودیت غذایی، برخی بیماریها، مشکلات جذب یا شرایط خاص زندگی در معرض دریافت ناکافی بعضی ویتامینها و مواد معدنی هستند، ممکن است از مصرف مولتیویتامین یا مکملهای مشخص سود ببرند.
*آیا مصرف مولتیویتامین برای افراد سالم ضروری است؟
خیر. اگر فردی رژیم غذایی متنوع و کافی داشته باشد، لزوماً به مولتیویتامین نیاز ندارد.
*بهترین زمان خوردن مولتیویتامین چه موقع است؟
زمان مصرف به ترکیبات مکمل بستگی دارد. در بسیاری از موارد مصرف همراه غذا انتخاب مناسبی است، اما بهتر است دستور روی برچسب محصول رعایت شود.
*آیا مولتیویتامین باعث چاقی میشود؟
مولتیویتامین بهطور مستقیم باعث چاقی نمیشود و نباید بهعنوان مکمل افزایش یا کاهش وزن در نظر گرفته شود.
*آیا میتوان مولتیویتامین را با سایر مکملها مصرف کرد؟
ممکن است، اما ترکیبات مکملها باید بررسی شوند تا دریافت بیش از حد یک ویتامین یا ماده معدنی اتفاق نیفتد.
*آیا مصرف مولتیویتامین میتواند مضر باشد؟
بله، مصرف بیرویه برخی ویتامینها و مواد معدنی میتواند عوارض ایجاد کند. بهخصوص اگر فرد همزمان چند مکمل مصرف کند یا بیماری زمینهای و داروی خاص داشته باشد.
*آیا خستگی نشانه کمبود ویتامین است؟
خستگی یکی از علائم احتمالی برخی کمبودهای تغذیهای است، اما علتهای متعددی دارد و نمیتوان صرفاً بر اساس این علامت، کمبود ویتامین را تشخیص داد.
*آیا کودکان میتوانند مولتیویتامین بزرگسالان مصرف کنند؟
خیر. مکمل کودکان باید متناسب با سن و نیازهای آنها انتخاب شود و مصرف فرآوردههای مخصوص بزرگسالان بدون نظر پزشک توصیه نمیشود.