عصر ایران - اسرائیل معمولاً با فناوری پیشرفته، شرکتهای دانشبنیان، استارتآپها و نیروی متخصص شناخته میشود. بخش مهمی از اقتصاد این کشور روی مهندسان، برنامهنویسان، پزشکان، پژوهشگران و دیگر نیروهای متخصص میچرخد. اما پشت این تصویر، یک مشکل جمعیتی در حال بزرگشدن وجود دارد.
بخشی از جمعیت اسرائیل با سرعت زیادی در حال افزایش است اما آموزش و سبک زندگی آن با نیازهای اقتصاد مدرن این کشور فاصله دارد. منظور جامعه یهودیان حریدی است؛ گروهی مذهبی و بسیار محافظهکار که بخش مهمی از زندگی خود را به تحصیل علوم دینی اختصاص میدهند.
حریدیها یکی از گروههای مذهبی یهودیان اسرائیل هستند. خانوادههای آنها معمولا پرجمعیتاند و زندگی اجتماعیشان تا حد زیادی حول خانواده، مدارس مذهبی و مطالعه متون دینی شکل گرفته است.
جمعیت این گروه هم به سرعت در حال افزایش است. در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۴۵ میلیون حریدی در اسرائیل زندگی میکردند؛ یعنی حدود ۱۴ درصد جمعیت کشور. پیشبینیها نشان میدهد سهم آنها در سالهای آینده نیز بیشتر خواهد شد.
بخش قابل توجهی از پسران حریدی از سنین پایین وارد نظام آموزشی مذهبی میشوند و زمان زیادی را صرف مطالعه دینی میکنند. در نتیجه، آموزش دروس عمومی مانند ریاضی، علوم و زبان انگلیسی در بخشی از این جامعه محدودتر از سایر گروههای اسرائیلی است. این موضوع زمانی اهمیت پیدا میکند که بدانیم اقتصاد اسرائیل به نیروی متخصص وابستگی زیادی دارد.
این کشور برای ادامه فعالیت شرکتهای فناوری، صنایع پیشرفته و مراکز تحقیقاتی خود به مهندس، پزشک، برنامهنویس و پژوهشگر نیاز دارد. بنابراین اگر یکی از گروههای جمعیتی که سریعتر از بقیه رشد میکند، آموزشهای لازم برای ورود به این مشاغل را کمتر دریافت کند، در آینده یک مشکل اقتصادی ایجاد میشود.
موضوع دوم، میزان مشارکت در بازار کار است. مردان حریدی در مقایسه با بسیاری از مردان دیگر اسرائیلی، نرخ اشتغال پایینتری داشتهاند. بخشی از آنها سالهای طولانی را در یشیوا، یعنی مدارس عالی مذهبی، به مطالعه تماموقت میگذرانند.
در بسیاری از خانوادههای حریدی، درآمد زنان، کمکهای دولتی و منابع دیگر نیز در تأمین هزینههای زندگی نقش دارد. در طرف دیگر، بسیاری از اسرائیلیهای غیرحریدی علاوه بر کار کردن، خدمت نظامی هم انجام میدهند.
بنابراین در اسرائیل یک پرسش جدی شکل گرفته است: وقتی جمعیت یک گروه به سرعت افزایش پیدا میکند، اما مشارکت آن در بازار کار و پرداخت مالیات کمتر است، چه اتفاقی برای اقتصاد و بودجه دولت میافتد؟
این اختلاف پیش از جنگ غزه هم وجود داشت، اما جنگ شرایط را تغییر داد.
در ژوئن ۲۰۲۴، دیوان عالی اسرائیل اعلام کرد که دیگر مبنای قانونی برای معافیت گسترده دانشجویان حریدی از خدمت نظامی وجود ندارد. با این حال، اجرای این تصمیم با مقاومت سیاسی و اجتماعی جدی روبهرو شد. به این ترتیب، مسئله حریدیها دیگر فقط درباره سربازی نیست بلکه تهدید آنها برای اقتصاد اسراییل است...
اگر یک گروه جمعیتی کوچک باشد، تفاوت در میزان اشتغال یا آموزش آن ممکن است تأثیر چندانی بر کل کشور نداشته باشد. اما اگر همان گروه با سرعت زیادی رشد کند، داستان فرق میکند.
بنابراین مسئله اصلی این نیست که حریدیها خانوادههای پرجمعیتی دارند. مسئله این است که اگر جمعیت آنها سریعتر از سایر گروهها افزایش پیدا کند، اما میزان مشارکتشان در آموزش عمومی، بازار کار و خدمت نظامی با همین سرعت افزایش پیدا نکند، ساختار اقتصادی و اجتماعی اسرائیل به تدریج تغییر خواهد کرد.
اگر بخشی از کودکانی که امروز وارد مدرسه میشوند، آموزش لازم برای ورود به اقتصاد این رژیم را دریافت نکنند، اسرائیل در آینده ممکن است با شکاف بیشتری میان نیاز بازار کار و مهارتهای نیروی انسانی روبهرو شود.
به همین دلیل، مسئله حریدیها را نمیتوان فقط یک اختلاف مذهبی یا بحث بر سر خدمت سربازی دانست. این موضوع به مجموعهای از مسائل به هم مرتبط شده است: جمعیت، آموزش، اشتغال، مالیات، بودجه دولت و خدمت نظامی.
مسئلهای که اسرائیل با آن روبهروست این است که چگونه میتواند رشد سریع جمعیت حریدی را با نیازهای اقتصادی و اجتماعی آینده کشور هماهنگ کند. اتفاقی که شدنی به نظر نمی رسد.
منبع: هفته نامه اکونومیست