عصر ایران؛ یلدا آذرپی- سخنان اخیر «زهرا بهروزآذر» (معاونِ رئیسجمهور در امور زنان و خانواده) دربارۀ حجاب، بار دیگر یکی از مناقشهبرانگیزترین مسائل اجتماعیِ ایران را از زاویهای متفاوت صورتبندی کرده است.
او در ویدئویی که شامگاهِ 25 شهریور (سالروز جانباختنِ «مهسا امینی») منتشر کرد، «حجاب را مسئلهای فرهنگی دانست و تأکید کرد نمیتوان «مقولۀ فرهنگی» را با برخوردِ فیزیکی و فشار حل کرد.» او گفت: «نباید زنانِ باحجاب و کمحجاب را در برابر یکدیگر قرار داد و باید بهجای ایجاد شکاف، بر حفظِ «پیوند اجتماعی» تأکید کرد.»
اهمیتِ این موضوع در تغییری است که در نحوۀ تعریف مسئله ایجاد شده؛ اگر حجاب صرفاً در قالبِ مسئلهای انتظامی و موضوعِ اجرایِ قانون دیده شود، راهحل طبیعی به سمتِ نظارت، جریمه، توقیف و برخورد خواهد رفت، اما اگر حجاب را پیشاپیش موضوعی فرهنگی و اجتماعی بدانیم، پرسشها تغییر میکنند و مواردی از ایندست، به ذهن متبادر میشوند:
چرا بخشی از جامعه نسبت به شیوههای مرسومِ مواجهه با حجاب، مقاومت نشان میدهد؟ چگونه میتوان دربارۀ ارزشهای دینی و فرهنگی گفتوگو کرد؟ چگونه میتوان بدون تبدیلِ «تفاوت اجتماعی» به نزاع میان شهروندان، امکانِ «همزیستی» را فراهم کرد؟ آیا میتوان ارزش فرهنگی را با اجبار حفظ کرد؟ چگونه میتوان بین باور دینی و حقِ انتخاب فردی در جامعۀ متکثر تعادل برقرار کرد؟ و آیا میتوان اختلاف بر سر حجاب را مدیریت کرد، بیآنکه زنان با پوششهای متفاوت رویاروی هم قرار بگیرند؟
بهروزآذر در سخنانش به همین تغییر زاویه اشاره کرده. او بر اقناع و گفتگو تأکید کرده و گفته: «نگاه دولت این است که نمیتوان با زور یا فشار بیرونی، نگرشِ افراد را دربارۀ حجاب تغییر داد.» این رویکرد، دستکم یک «واقعیت اجتماعی» را به رسمیت میشناسد؛ رفتارهای فرهنگی را نمیتوان صرفاً با ابزارهای اداری و انتظامی تبیین کرد.
مسئلۀ مهم دیگر، «پیامد اجتماعیِ» نحوۀ مواجهه با حجاب است. در جامعهای که زنان با پوششهای متفاوت کنار هم زندگی میکنند، تبدیلِ این تفاوت به مرز هویتی میتواند «روابط اجتماعی» را تحتتأثیر قرار دهد. سخنِ بهروزآذر دربارۀ اینکه زنانِ باحجاب و کمحجاب نباید در برابر یکدیگر قرار گیرند، در همین زمینه قابلتوجه است. او در توضیحِ «رویکرد دولت»، حفظِ «انسجام اجتماعی» و «پرهیز از دوقطبیسازی» را از محورهای اصلیِ سیاستگذاری دانسته است.
این نکته اهمیت زیادی دارد، چراکه اختلاف دربارۀ حجاب، لزوماً نباید به اختلاف دربارۀ ارزش و کرامتِ شهروندان تبدیل شود. یک زن میتواند حجاب را ارزشِ دینی خود بداند و زن دیگر ممکن است انتخابِ متفاوتی داشته باشد. مسئلۀ سیاستِ عمومی این است که چگونه میتوان این تفاوت را مدیریت کرد، بیآنکه یکی از این دو گروه به دشمن دیگری تبدیل شود. در این چارچوب، حفظ امکانِ زندگی مشترک و گفتوگوی اجتماعی اهمیت پیدا میکند.
سخنان معاون رئیسجمهور از منظر تجربۀ سالهای اخیر هم قابلبررسی است. برخوردهای سختگیرانه با مسئلۀ حجاب در سالهای گذشته، صرفاً اجرای قاعدۀ پوشش نبود. «شیوۀ مواجهه با شهروندان»، حکومت و جامعه را رویاروی هم قرار داد و به موضوع مناقشه تبدیل شد. ازاینرو، هر تغییری در رویکرد رسمی میتواند بر رابطۀ حاکمیت و جامعه اثر بگذارد.
توقفِ «توقیف خودروها بهدلیل بیحجابی» هم در سخنان بهروزآذر مطرح شد. او گفت: «مسعود پزشکیان با برخورد تهاجمی و مداخلۀ فیزیکی مخالف است و توقیف خودروها بهدلیل بیحجابی با دستور او متوقف شده است.» همچنین دربارۀ لایحۀ حجاب گفت اجرای آن میتوانست نهادهای مختلف کشور را تحتتأثیر قرار دهد و «وفاق اجتماعی» را از بین ببرد.
این موضوع را میتوان از زاویهای وسیعتر دید: «آیا سیاستِ فرهنگی میتواند جای سیاستِ تنبیهی را بگیرد؟» پاسخ به این پرسش آسان نیست و صرفاً با تغییر ادبیاتِ مسئولان هم مسئله حل نمیشود. سیاست فرهنگی نیازمند نهادهای مؤثر، آموزش، گفتوگو، اعتماد عمومی و پذیرش این واقعیت است که جامعۀ متکثر را نمیتوان با نسخۀ واحد اداره کرد. اهمیت سخنان بهروزآذر، در طرح دوبارۀ همین پرسش است.
این رویکرد وقتی میتواند اعتمادآفرین باشد که در عمل با رفتارهای روزمرۀ نهادهای حکومتی هماهنگ شود. اگر ازسویی بر گفتوگو و اقناع تأکید شود و ازسویدیگر شهروندان رفتارهای متناقض و تنبیهی ببینند، فاصلۀ میان گفتار و رفتار حکومت افزایش پیدا میکند و اعتمادِ شهروندان سلب میشود، چراکه اعتماد عمومی در گرو «تجربۀ روزمرۀ شهروندان» است.
اهمیت سخنان خانم بهروزآذر را باید در تلاش برای تغییر صورتمسئله جُست. مسئله فقط این نیست که زنان چه میپوشند؛ مسئله این است که جامعه چگونه با تفاوتهای درونیاش کنار میآید و حکومت چگونه میتواند دربارۀ مقولهای فرهنگی بدون تشدید شکاف اجتماعی، سیاستگذاری کند؟
«حجاب» در ایران در نقطهای قرار گرفته که نمیتوان آن را از اعتماد عمومی، رابطۀ دولت و جامعه، حقوقِ اجتماعی زنان و انسجام ملی جدا کرد. سخنان معاون رئیسجمهور، دستکم در سطحِ موضعگیری رسمی، بر این پیوند تأکید دارد: «اگر هدف، حفظ جامعۀ مشترک است، تفاوت در سبک زندگی نباید به حذف دیگری از جامعه بینجامد.» ازاینرو، مهمترین بخش سخنانش، نه دربارۀ حجاب که دربارۀ «هنر همزیستی در جامعۀ متکثر» است.