«باربارا اسلیوین» در مقالهای در اندیشکده آمریکایی استیمسون نوشته است: روزیروزگاری، نشست سالانه سطحبالای مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سپتامبر، محملی برای دیپلماسی موفق میان آمریکا و ایران بود.
به گزارش تابناک، برای نمونه، در سال ۲۰۱۳، جان کری، وزیر خارجه وقت آمریکا، با جواد ظریف، وزیر خارجه ایران، دیدار کرد و آغازگر نهاییسازی توافقی شد که به یک توافق هستهای چندجانبه و تاریخی انجامید: برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۲۰۱۵.
اما این هفته در نیویورک، آنچه غالب بود بیشتر نمایشنامهای کابوکیوار (نمایشی) بود، نه گامهای ملموس برای پایان دادن به جنگی که آمریکا و اسرائیل هفت ماه پیش علیه ایران آغاز کردند، اما بهنظر میرسد هیچیک از دو طرف توان پایان دادن به آن را ندارد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، که در دوره اول خود بهطور یکجانبه از برجام خارج شد و او و جانشینش جو بایدن نتوانستند جایگزینی برای آن بیابند، روز سهشنبه پشت تریبون مجمع عمومی، تهدیدهای خود را برای «محو کردن» جمهوری اسلامی در صورت عدم پذیرش خواستههایش از سوی رهبران ایران تکرار کرد.
در همان حال، مذاکرهکنندگان او – استیو ویتکاف و جارد کوشنر – بهنظر راضی بودند که بهطور مختصر ایدههایی را با عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، هرچند از طریق میانجیهای قطری، ردوبدل کردهاند.
عراقچی روز پنجشنبه پس از سخنرانی مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، به خبرنگاران و کارشناسان اندیشکدهها گفت که ایران طرحی پیشنهاد کرده است که بر اساس آن، تنگه استراتژیک هرمز ظرف هفت روز به تجارت عادی بازگردد و سپس به دیگر موضوعات مورد اختلاف، مانند برنامه هستهای ایران، پرداخته شود.
اما نکته ظریف این است که آمریکا باید «شرایط خاصی» را بپذیرد که برگرفته از یادداشت تفاهمی با میانجیگری پاکستان است که ترامپ و پزشکیان در ژوئن امضا کردند، اما هر دو طرف ظرف چند روز آن را نقض کردند.
از جمله این شرایط میتوان به پایان دادن به محاصره تلافیجویانه بندرهای ایران توسط آمریکا و آزادسازی بخشی از داراییهای ایران اشاره کرد. عراقچی افزود که ایران و عمان طرحی برای مسیری جدید از گذرگاه تنگه هرمز تدوین کردهاند که آمادهاند آن را به سازمان بینالمللی دریانوردی و همسایگان عرب ایران، که از جنگ و بسته شدن هرمز آسیب اقتصادی قابلتوجهی دیدهاند، ارائه کنند.
هیچ پاسخ فوری از سوی دولت ترامپ به این پیشنهاد گزارش نشد، هرچند مقامات ترامپ تعامل دیپلماتیک غیرمستقیم – نخستین مورد پس از دستیابی به یادداشت تفاهم و نقض آن – را خود دستاوردی مهم جلوه دادند. قیمت نفت اندکی کاهش یافت که شاید هدف واقعی مذاکرات همین بود.
با نزدیک شدن به انتخابات میاندورهای، دولت آمریکا آشکارا ترجیح میدهد راهی برای کاهش قیمت بنزین و گازوئیل بیابد، چراکه این قیمتها از زمان حمله آمریکا و اسرائیل به ایران بهطور قابلتوجهی افزایش یافتهاند. اما ترامپ همچنین از آبروریزی میترسد اگر جنگی را که آغاز کرده، بدون پیشرفت در موضوعات دیگر، بهویژه برنامه هستهای ایران، پایان دهد.
ترامپ آخرین جنگ را با امید سرنگونی نظام ایران آغاز کرد و با تشویق شدید بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، همراه بود. هنگامی که ایران بهسرعت جانشین رهبر عالیرتبه کشتهشده خود و دیگر مقامات کلیدی ترورشده در روز نخست جنگ را جایگزین کرد، ترامپ دوباره بر این نکته پافشاری کرد که منازعه عمدتاً بر سر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است.
اما ایران در تلافی حملات آمریکا و اسرائیل، تنگه هرمز را بست و بحران اقتصادی بینالمللی ایجاد کرد.
متحد ایران، حوثیهای یمن، با خفه کردن بابالمندب و محدود کردن دسترسی به دریای سرخ و همچنین حمله به عربستان سعودی، دشمن دیرینه، فشار را افزون کردند.
اگر آتشبس جدیدی میان آمریکا و ایران حاصل شود، احتمالاً به حوثیها نیز گسترش خواهد یافت. یادداشت تفاهم ژوئن همچنین خواستار توقف حملات اسرائیل به حزبالله در لبنان است، جایی که خصومتها ادامه دارد و اسرائیل بخش قابلتوجهی از خاک آن را اشغال کرده است.
بهعنوان تحلیلگری که با شش رئیسجمهور ایران دیدار کرده است، مقایسه پزشکیان با پیشینیانش جالب بود. پزشکیان که متخصص قلب است، نه سیاستمدار یا روحانی مانند کسانی که پیش از او آمدند، میتواند احساساتی باشد، اما در عین حال خاکی و عملگرا.
او که تنها سه روز در نیویورک بود و سومین سفرش به مجمع عمومی از زمان انتخابش در ۲۰۲۴ را تجربه میکرد، با چند همتای خارجی دیدار کرد، برای خبرنگاران و کارشناسان منتخب اندیشکدهها نشست خبری برگزار کرد و در دو مصاحبه تلویزیونی – با NBC و فاکس – شرکت کرد که در آنها عمدتاً سخنان خود را از یک سخنرانی تهاجمی در سازمان ملل تکرار کرد.
او دولت ترامپ را برای آغاز جنگ بهشدت نکوهش کرد، اما در عین حال آمادگی خود را برای مذاکره اعلام کرد، هرچند آمریکا بارها در میانه مذاکرات قبلی به ایران حمله کرده بود.
وی به فاکس گفت که ایران قصدی برای دستیابی به سلاح هستهای ندارد و با آژانس بینالمللی انرژی اتمی همکاری خواهد کرد و ذخایر بزرگ اورانیوم غنیشده بالا را رقیق خواهد کرد –، اما نه تحت فشار اقتصادی آمریکا. نزدیک به ۱۰۰۰ پوند اورانیوم غنیشده بالا زیر آوار حملات آمریکا و اسرائیل در سال ۲۰۲۵ مدفون است.
پزشکیان در سخنرانی خود در مجمع عمومی گفت: «آقای ترامپ و کسانی که میخواهند ما را قلدری کنند باید بدانند که ایران آماده گفتوگو، دیپلماسی و مذاکره است، اما زبان زور را نخواهد پذیرفت.»
او همچنین از «معیارهای دوگانه» شکایت کرد که در آن «اسرائیل میکشد»، اما «ایران تحریم میشود»، و اسرائیل زرادخانه هستهای اعلامنشده دارد، اما انتظار میرود ایران اجازه بازرسی از تأسیسات هستهای خود را بدهد، حتی با وجود ناکامی آژانس بینالمللی انرژی اتمی در محکوم کردن حملات آمریکا و اسرائیل به این تأسیسات.
پزشکیان همچنین عکسهایی از کشتهشدگان جنگ را بالا گرفت، از جمله آیتالله علی خامنهای، رهبر عالی ایران، و دانشآموزانی که هنگام هدفگیری مدرسهشان توسط هوش مصنوعی جان باختند. ظاهراً هدف دوباره توسط انسانهای واقعی بررسی نشده بود، انسانهایی که نقششان در کاهش تلفات غیرنظامیان توسط پیت هگست، وزیر دفاع، به حاشیه رانده شده است.
رئیسجمهور ایران پذیرفته است که جنگ و محاصره به اقتصاد ایران آسیب قابلتوجهی زده است، اما در جمع مخاطبان نیویورک اصرار داشت که ایران زنده خواهد ماند و راهی برای تأمین معاش ۹۰ میلیون جمعیت خود پیدا خواهد کرد.
پزشکیان، عضو اردوگاه اصلاحطلبان ایران که پس از (شهادت) جانشین خود در سانحه سقوط هلیکوپتر انتخاب شد، سال گذشته به تحلیلگران گفت که بر کاهش شکافهای اجتماعی که انسجام را تضعیف میکند متمرکز است.
هنوز روشن نیست که آیا جنگ اخیر جامعه ایران را به همگرایی سوق میدهد یا در نهایت اختلافات بر سر ماهیت نظام را عمیقتر میکند.
ممکن است ایرانیان دیگر باور نداشته باشند که ترامپ، همانطور که پیش از جنگ وعده داد، برای کمک به آنها میآید. اما تا زمانی که ایران از آمریکا فاصله داشته باشد و بهای سنگینی برای دفاع سرسختانه خود از سیاستهای ضدآمریکایی و ضداسرائیلی بپردازد، پایان دادن به بحرانها و ایجاد واقعیتی باثباتتر دشوار خواهد بود.