عصر ایران؛ مجله تصویری سلاح - شرکت بوئینگ در رقابت چندساله برای ساخت جنگنده نسل ششم نیروی دریایی آمریکا پیروز شد و قرارداد توسعه کامل هواپیمای F/A-XX را به دست آورد؛ قراردادی که ارزش آن بیش از 20 میلیارد دلار اعلام شده است. این جنگنده قرار است در دهه 2030 به تدریج جایگزین جنگنده های F/A-18E/F Super Hornet و هواپیماهای جنگ الکترونیک EA-18G Growler شود و یکی از ارکان اصلی نسل آینده بال هوایی ناوهای هواپیمابر آمریکا باشد.
اعلام این قرارداد در 29 سپتامبر 2026 پایان یکی از طولانی ترین رقابت های صنعت هوافضای نظامی آمریکا در سال های اخیر بود. بوئینگ در مرحله نهایی رقابت با نورثروپ گرومن رو به رو بود و در نهایت نیروی دریایی این شرکت را به عنوان پیمانکار F/A-XX انتخاب کرد. لاکهید مارتین نیز پیش تر از رقابت کنار رفته بود.
F/A-XX نام برنامه نیروی دریایی آمریکا برای توسعه یک جنگنده تاکتیکی نسل ششم و ناونشین است؛ هواپیمایی که قرار است برای فعالیت از روی ناوهای هواپیمابر طراحی شود و در محیط های عملیاتی با تهدیدات پیشرفته، برد بیشتر و قابلیت های شبکه محور، نقش اصلی را بر عهده بگیرد.
جزئیات فنی این پروژه همچنان به طور گسترده محرمانه است، اما نیروی دریایی پیش تر اعلام کرده بود که برد عملیاتی بیشتر، پنهانکاری پیشرفته، توانایی فعالیت در شبکه های رزمی و همکاری نزدیک با هواپیماهای بدون سرنشین از ویژگی های اصلی آن خواهد بود. بوئینگ نیز در بیانیه خود بر معماری باز سامانه های ماموریتی و افزایش برد و ظرفیت عملیاتی F/A-XX تاکید کرده است.
برخلاف جنگنده اف-35 که در قالب یک برنامه مشترک میان چند نیروی نظامی توسعه یافت، F/A-XX قرار است هواپیمایی اختصاصی برای نیازهای نیروی دریایی باشد. به همین دلیل طراحی آن باید محدودیت های خاص عملیات از روی ناو هواپیمابر، از جمله فضای محدود عرشه، عملیات پروازی دریایی و نیاز به برد زیاد را در نظر بگیرد.
قرارداد جدید صرفا به معنای آغاز تولید انبوه F/A-XX نیست. ارزش بیش از 20 میلیارد دلاری اعلام شده مربوط به مرحله توسعه کامل هواپیما است و شامل ساخت چند فروند نمونه آزمایشی برای آزمایش های زمینی، ارزیابی صلاحیت پروازی، آزمایش سامانه ها و یکپارچه سازی تسلیحات می شود. بنابراین تعداد نهایی هواپیماهایی که نیروی دریایی آمریکا در آینده خریداری خواهد کرد، هنوز به طور عمومی مشخص نشده است .
این موضوع اهمیت دارد، زیرا F/A-XX هنوز در ابتدای مسیر تبدیل شدن به یک هواپیمای عملیاتی قرار دارد و بخش مهمی از هزینه ها و چالش های مهندسی پروژه در سال های آینده مشخص خواهد شد.
برنامه F/A-XX در نهایت قرار است بخش مهمی از وظایفی را که امروز بر عهده F/A-18E/F Super Hornet و EA-18G Growler است، بر عهده بگیرد. سوپر هورنت ستون اصلی جنگنده های ناونشین نیروی دریایی آمریکا محسوب می شود، در حالی که گراولر برای جنگ الکترونیک و ایجاد اختلال در سامانه های دشمن به کار می رود.
طبق برنامه فعلی، F/A-XX از دهه 2030 وارد ناوگان خواهد شد؛ دوره ای که نخستین سوپر هورنت ها نیز به پایان عمر عملیاتی خود نزدیک می شوند. به این ترتیب، جنگنده جدید قرار است به تدریج جایگاه نسل فعلی هواپیماهای رزمی ناونشین را در بال هوایی ناوهای هواپیمابر پر کند.
در عین حال، F/A-XX جایگزین F-35C نخواهد شد. این جنگنده نسل ششم قرار است در کنار نسخه ناونشین اف-35 فعالیت کند و هر کدام نقش متفاوتی در ساختار آینده بال هوایی نیروی دریایی داشته باشند.
یکی از مهم ترین نیازهای نیروی دریایی آمریکا در طراحی F/A-XX، افزایش برد بوده است. فاصله بیشتر میان ناوهای هواپیمابر و مناطق مورد تهدید باعث شده برد و مداومت پروازی جنگنده های آینده اهمیت بیشتری پیدا کند.
مایکل دانلی، دریادار بازنشسته نیروی دریایی آمریکا، در سال 2025 گفته بود که F/A-XX احتمالا باید بدون سوخت گیری هوایی بیش از 25 درصد برد بیشتری نسبت به جنگنده های فعلی نیروی دریایی داشته باشد. برای مقایسه، برد رزمی F/A-18 Super Hornet حدود 1275 مایل دریایی و برد رزمی F-35C بیش از 1200 مایل دریایی اعلام شده است. این اعداد البته با مفهوم برد انتقالی یا حداکثر برد پرواز یکسان نیستند و شرایط ماموریت روی آنها تاثیر می گذارد.
افزایش برد F/A-XX به نیروی دریایی اجازه می دهد هواپیماهای رزمی را از فاصله بیشتری نسبت به تهدیدات ساحلی و سامانه های موشکی دشمن به کار گیرد؛ موضوعی که در طراحی نسل آینده ناوگان هواپیمابر اهمیت ویژه ای پیدا کرده است.
یکی از تفاوت های مهم نسل ششم جنگنده ها با نسل های قبلی، حرکت از مفهوم «هواپیمای مستقل» به سمت یک سامانه رزمی شبکه ای است. جنگنده F/A-XX نیز از ابتدا با چنین رویکردی توسعه داده می شود.
این جنگنده قرار است بتواند در کنار هواپیماهای بدون سرنشین موسوم به «هواگرد رزمی همکار» (Collaborative Combat Aircraft) یا به اختصار CCA فعالیت کند و با آنها ارتباط برقرار کرده و آنها را در جریان ماموریت کنترل و هدایت کند. نیروی دریایی آمریکا در حال توسعه ناوگانی از این هواپیماهای بدون سرنشین است که قرار است در کنار جنگنده های سرنشین دار آینده فعالیت کنند.
در چنین ساختاری، خلبان F/A-XX الزاما تنها با هواپیمای خود وارد نبرد نمی شود، بلکه می تواند بخشی از ماموریت را به مجموعه ای از سامانه های بدون سرنشین واگذار کند. این پهپادها می توانند برای شناسایی، جمع آوری اطلاعات، حمل تسلیحات یا ایجاد فشار بر سامانه های دفاعی دشمن به کار گرفته شوند؛ البته جزئیات دقیق قابلیت های F/A-XX و CCA هنوز محرمانه است.
پروژه F/A-XX بخشی از طرح گسترده تر نیروی دریایی برای ایجاد «بال هوایی آینده» است؛ ساختاری که در آن جنگنده های سرنشین دار، هواپیماهای بدون سرنشین و سامانه های پشتیبانی در قالب یک شبکه واحد فعالیت می کنند.
در کنار F/A-XX و F-35C، هواپیمای بدون سرنشین سوخت رسان ام کیو-25 استینگ ری (MQ-25 Stingray) نیز یکی از اجزای این ساختار خواهد بود. MQ-25 وظیفه سوخت رسانی هوایی به هواپیماهای ناونشین را بر عهده دارد و می تواند به افزایش شعاع عملیاتی جنگنده های آینده کمک کند.
بنابراین F/A-XX را نمی توان صرفا یک جایگزین برای سوپر هورنت دانست؛ این هواپیما قرار است یکی از اجزای اصلی معماری جدید عملیات هوایی نیروی دریایی آمریکا باشد.
قرارداد F/A-XX از نظر صنعتی نیز برای بوئینگ اهمیت بسیار زیادی دارد. این شرکت در مارس 2025 نیز برای توسعه جنگنده نسل ششم نیروی هوایی آمریکا که بعدها اف-47 (F-47) نام گرفت، انتخاب شده بود.
به این ترتیب، بوئینگ اکنون پیمانکار هر دو جنگنده سرنشین دار نسل ششم نیروی هوایی و نیروی دریایی آمریکا است؛ اتفاقی که جایگاه این شرکت را در صنعت جنگنده های پیشرفته آمریکا به شکل قابل توجهی تغییر می دهد.
بوئینگ برای پشتیبانی از این برنامه ها در حال توسعه تاسیسات جدید و پیشرفته خود در سنت لوئیس است. این شرکت اعلام کرده که تاسیسات جدید آن بخشی از یک سامانه دیجیتال طراحی و تولید هواپیماهای نسل آینده خواهد بود.
نورثروپ گرومن رقیب نهایی بوئینگ در برنامه F/A-XX بود و شکست آن در این رقابت پیامدهای مهمی برای بازار جنگنده های نسل ششم آمریکا دارد.
نورثروپ پیش تر به عنوان پیمانکار اصلی بمب افکن رادارگریز بی-21 ریدر (B-21 Raider) انتخاب شده بود، اما اکنون دو برنامه اصلی جنگنده سرنشین دار نسل ششم آمریکا، یعنی F-47 و F/A-XX، در اختیار بوئینگ قرار گرفته اند. در نتیجه، بخش عمده توسعه جنگنده های سرنشین دار نسل ششم آمریکا در حال حاضر بر دوش یک شرکت قرار گرفته است.
این تمرکز البته به معنای پایان فعالیت سایر شرکت ها در برنامه های هوایی نسل آینده آمریکا نیست؛ به عنوان نمونه، نورثروپ گرومن همچنان در برنامه های مهمی مانند بی-21 و هواپیماهای بدون سرنشین مشارکت دارد و شرکت هایی مانند لاکهید مارتین نیز همچنان تولید اف-35 را ادامه می دهند.
یکی از چالش های اصلی ناوهای هواپیمابر آمریکا در محیط های رزمی آینده، افزایش برد موشک ها و سامانه های شناسایی و دفاع هوایی دشمن است. در چنین شرایطی، نزدیک شدن بیش از حد هواپیماهای رزمی به منطقه تهدید می تواند خطرات بیشتری ایجاد کند.
جنگنده F/A-XX برای پاسخ به همین تغییر محیط عملیاتی طراحی می شود: جنگنده ای پنهانکار با برد بیشتر که بتواند از فاصله دورتر وارد ماموریت شود و همزمان از طریق شبکه ارتباطی خود با سایر هواپیماها و سامانه های بدون سرنشین همکاری کند.
نیروی دریایی همچنین قصد دارد F/A-XX را در کنار F-35C و CCAها به کار گیرد تا ترکیبی از هواپیماهای سرنشین دار و بدون سرنشین ایجاد شود. در این معماری، ارزش یک جنگنده فقط به تسلیحات و حسگرهای نصب شده روی بدنه آن محدود نخواهد بود، بلکه توانایی آن برای تبادل اطلاعات و مدیریت سایر سامانه ها نیز اهمیت خواهد داشت.
با وجود اعلام قرارداد، هنوز بسیاری از مهم ترین مشخصات F/A-XX منتشر نشده اند. شکل نهایی بدنه، ابعاد دقیق، وزن، موتور، تعداد تسلیحات قابل حمل، سرعت، میزان پنهانکاری و جزئیات سامانه های الکترونیکی از جمله اطلاعاتی هستند که یا منتشر نشده اند یا در سطح بسیار محدودی درباره آنها صحبت شده است.
حتی نوع موتور نیز موضوعی قابل توجه است. گزارش Aviation Week اشاره می کند که نیروی دریایی پیش تر قصد داشت برای F/A-XX از مشتقی از یک موتور جنگنده موجود استفاده کند و برخلاف نیروی هوایی، الزاما به سراغ نسل جدید موتورهای تطبیقی توسعه یافته برای برنامه های دیگر نرود.
انتخاب بوئینگ پایان رقابت F/A-XX است، اما در واقع آغاز مرحله ای دشوارتر برای این پروژه محسوب می شود. این شرکت اکنون باید طراحی را به یک هواپیمای واقعی تبدیل کند، نمونه های آزمایشی بسازد، سامانه های پیچیده آن را یکپارچه کند و هواپیما را برای عملیات از روی ناوهای هواپیمابر آماده سازد.
در صورت پیشرفت طبق برنامه، F/A-XX در دهه 2030 به تدریج وارد ناوگان خواهد شد و در کنار F-35C ،MQ-25 و هواپیماهای بدون سرنشین رزمی آینده، ساختار جدید بال هوایی ناوهای هواپیمابر آمریکا را شکل خواهد داد.
آنچه تاکنون مشخص شده این است که نیروی دریایی آمریکا دیگر صرفا به دنبال یک «جنگنده بهتر» برای جایگزینی سوپر هورنت نیست؛ هواپیمای F/A-XX قرار است بخشی از یک معماری رزمی کاملا شبکه ای باشد که در آن جنگنده سرنشین دار، پهپادهای رزمی، سوخت رسان ها و سامانه های اطلاعاتی در قالب یک مجموعه واحد فعالیت می کنند. جزئیات این معماری در سال های آینده و همزمان با پیشرفت پروژه آشکارتر خواهد شد.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور