عصرایران- برخی ویروس ها می توانند با ایجاد عفونت پایدار، التهاب مزمن، تغییر در عملکرد سلول ها یا تضعیف سیستم ایمنی، خطر ابتلا به بعضی سرطان ها را افزایش دهند. البته ابتلا به این ویروس ها به معنای ابتلا به سرطان نیست و در بسیاری از موارد، عفونت بدون ایجاد سرطان برطرف یا برای مدت طولانی تحت کنترل سیستم ایمنی باقی می ماند.
ویروس ها برای تکثیر به سلول های میزبان وابسته هستند. برخی از آن ها در صورت ایجاد عفونت پایدار می توانند در روند رشد و تقسیم سلول ها اختلال ایجاد کنند یا با تغییر محیط سلولی، زمینه را برای سرطانی شدن سلول ها فراهم کنند. به این گروه، ویروس های سرطان زا یا آنکوژنیک گفته می شود.
ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV از شناخته شده ترین ویروس های مرتبط با سرطان است. بیش از 200 نوع HPV شناسایی شده و برخی از انواع آن کم خطر و عامل ایجاد زگیل هستند، در حالی که گروهی از انواع پرخطر می توانند عفونت پایدار ایجاد کرده و در طول زمان به تغییرات پیش سرطانی و سرطان منجر شوند.
عفونت پایدار با انواع پرخطر HPV با سرطان دهانه رحم ارتباط بسیار نزدیکی دارد و می تواند در ایجاد سرطان های مقعد، آلت تناسلی، واژن، فرج و بخش هایی از حلق نیز نقش داشته باشد.
بیشتر عفونت های HPV بدون درمان خاصی توسط سیستم ایمنی کنترل یا پاک می شوند. بنابراین مثبت شدن HPV به خودی خود به معنای وجود سرطان نیست.
ویروس هپاتیت B یا HBV می تواند موجب عفونت حاد یا مزمن کبد شود. در بخشی از افراد، عفونت مزمن باقی می ماند و در صورت ایجاد التهاب و آسیب طولانی مدت کبد، خطر سیروز و سرطان کبد افزایش پیدا می کند.
HBV عمدتا از طریق تماس با خون و برخی مایعات بدن منتقل می شود و انتقال از مادر به نوزاد هنگام تولد و تماس جنسی از راه های مهم انتقال آن هستند.
خبر خوب این است که برای هپاتیت B واکسن موثری وجود دارد و واکسیناسیون یکی از مهم ترین روش های پیشگیری از عفونت و عوارض طولانی مدت آن محسوب می شود.
هپاتیت C نیز می تواند به عفونت مزمن کبد منجر شود. در صورت تداوم عفونت، التهاب و آسیب تدریجی کبد ممکن است ایجاد شود و خطر سیروز و سرطان کبد افزایش یابد.
HCV عمدتا از طریق تماس با خون آلوده منتقل می شود. امروزه درمان های ضدویروسی خوراکی می توانند در بسیاری از افراد عفونت مزمن هپاتیت C را به طور کامل از بین ببرند. برای هپاتیت C در حال حاضر واکسن تاییدشده ای وجود ندارد.
ویروس اپشتین بار یا EBV از خانواده ویروس های هرپس است و یکی از شایع ترین ویروس های انسانی محسوب می شود. بسیاری از افراد در طول زندگی به آن آلوده می شوند و بیشتر عفونت ها بدون ایجاد عارضه جدی باقی می مانند.
EBV پس از عفونت می تواند به صورت نهفته در بدن باقی بماند. این ویروس با برخی سرطان های نسبتا نادر از جمله لنفوم بورکیت، بخشی از موارد لنفوم هوچکین، سرطان نازوفارنکس و برخی سرطان های معده ارتباط دارد.
با این حال، وجود EBV در بدن به معنای ابتلا یا حتی حتمی شدن سرطان نیست و عوامل دیگری نیز در ایجاد این بیماری ها نقش دارند.
ویروس نقص ایمنی انسانی یا HIV به صورت مستقیم مانند HPV یا HBV یک ویروس سرطان زای کلاسیک محسوب نمی شود، اما با تضعیف سیستم ایمنی می تواند احتمال بروز برخی سرطان ها را افزایش دهد.
افراد مبتلا به HIV درمان نشده، به ویژه در صورت کاهش شدید عملکرد سیستم ایمنی، بیشتر در معرض برخی سرطان ها از جمله سارکوم کاپوسی و برخی انواع لنفوم قرار می گیرند. برخی عفونت های همزمان با ویروس هایی مانند HPV نیز می توانند در افزایش خطر بعضی سرطان ها نقش داشته باشند.
درمان موثر HIV با داروهای ضدرتروویروسی می تواند عملکرد سیستم ایمنی را حفظ کرده و خطر بسیاری از عوارض مرتبط با نقص ایمنی را کاهش دهد.
ویروس هرپس انسانی تیپ 8 یا HHV-8 با سارکوم کاپوسی و برخی بیماری های لنفوپرولیفراتیو ارتباط دارد.
این عفونت در بسیاری از افراد هیچ علامتی ایجاد نمی کند و سیستم ایمنی معمولا می تواند ویروس را کنترل کند. خطر بروز بیماری های مرتبط با HHV-8 در افرادی که دچار ضعف سیستم ایمنی هستند، بیشتر است.
ویروس تی-لنفوتروپیک انسانی نوع 1 یا HTLV-1 یک ویروس کمتر شایع است که در برخی مناطق جهان شیوع بیشتری دارد. این ویروس می تواند برای سال ها بدون علامت باقی بماند، اما در درصد کمی از افراد آلوده، سال ها یا حتی دهه ها بعد ممکن است نوعی سرطان خون به نام لوسمی/لنفوم سلول T بالغ ایجاد شود.
HTLV-1 از طریق خون، تماس جنسی و از مادر به نوزاد، به ویژه از طریق شیردهی طولانی مدت، منتقل می شود.
پولیوماویروس سلول مرکل یا MCPyV نیز با نوع نادری از سرطان پوست به نام کارسینوم سلول مرکل ارتباط دارد. بیشتر افراد در معرض این ویروس قرار می گیرند، اما سرطان سلول مرکل بسیار نادر است.
ضعف سیستم ایمنی، سن بالاتر و برخی عوامل دیگر می توانند خطر ابتلا به این سرطان را افزایش دهند.
ویروس های مرتبط با سرطان از مسیرهای مختلفی می توانند در ایجاد سرطان نقش داشته باشند. برخی از آن ها مستقیما بر ژن ها و مسیرهای کنترل رشد و تقسیم سلول اثر می گذارند. برخی دیگر با ایجاد التهاب مزمن و آسیب مداوم بافتی، احتمال تغییرات سرطانی را افزایش می دهند.
در مورد HIV نیز کاهش عملکرد سیستم ایمنی اهمیت دارد؛ زیرا سیستم ایمنی علاوه بر مقابله با عفونت ها، در شناسایی و کنترل برخی سلول های غیرطبیعی نیز نقش دارد.
با این حال، وجود یک ویروس سرطان زا به تنهایی برای ایجاد سرطان کافی نیست. وضعیت سیستم ایمنی، سن، عوامل ژنتیکی، مدت زمان عفونت، سایر عفونت ها و عوامل محیطی می توانند در تعیین خطر نهایی نقش داشته باشند.
واکسیناسیون یکی از موثرترین راه های پیشگیری از برخی عفونت های ویروسی مرتبط با سرطان است. واکسن هپاتیت B می تواند از عفونت HBV و در نتیجه از بخشی از سرطان های کبد مرتبط با این ویروس پیشگیری کند.
واکسن HPV نیز می تواند از عفونت با انواع مهم و پرخطر HPV پیشگیری کند و خطر ابتلا به چندین سرطان مرتبط با این ویروس را کاهش دهد. زمان و گروه سنی مناسب برای واکسیناسیون به توصیه های نظام سلامت و شرایط فرد بستگی دارد.
رعایت رابطه جنسی ایمن، استفاده نکردن از سرنگ مشترک، اطمینان از استریل بودن وسایل مورد استفاده در خالکوبی و پیرسینگ و پرهیز از به اشتراک گذاشتن وسایلی مانند تیغ اصلاح که ممکن است با خون تماس داشته باشند، می تواند احتمال انتقال برخی ویروس ها را کاهش دهد.
برای برخی عفونت ها نیز آزمایش و تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد. در صورت وجود عوامل خطر، پزشک می تواند درباره آزمایش هپاتیت B و C، HIV و برنامه مناسب غربالگری سرطان های مرتبط با HPV راهنمایی کند.
توجه: داشتن یکی از ویروس های مرتبط با سرطان به معنی ابتلا به سرطان نیست. این ویروس ها تنها یکی از عوامل موثر در ایجاد برخی سرطان ها هستند و میزان خطر به نوع ویروس، ماندگاری عفونت و شرایط فرد بستگی دارد. برای ارزیابی خطر شخصی یا انجام آزمایش و واکسیناسیون، با پزشک مشورت کنید.