عصرایران- التهاب حاد پانکراس یا لوزالمعده یکی از بیماری های گوارشی است که می تواند به صورت ناگهانی آغاز شود و از چند روز تا موارد شدیدتر، با عوارض جدی همراه باشد. سنگ کیسه صفرا و مصرف الکل از مهم ترین عوامل بروز این بیماری هستند، اما برخی داروها، اختلالات چربی خون و عوامل دیگر نیز می توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
پانکراس غده ای در قسمت بالایی شکم و پشت معده است که هم در هضم غذا نقش دارد و هم با تولید هورمون هایی مانند انسولین، به تنظیم قند خون کمک می کند. در پانکراتیت حاد، این غده دچار التهاب می شود. بسیاری از بیماران مبتلا به نوع خفیف با درمان مناسب بهبود می یابند، اما در موارد شدید احتمال آسیب به اندام های دیگر وجود دارد.
پانکراتیت به دو شکل اصلی حاد و مزمن بروز می کند. نوع حاد به طور ناگهانی آغاز می شود و ممکن است طی چند روز بهبود یابد. در نوع مزمن، التهاب و آسیب مداوم به بافت پانکراس می تواند به اختلال پایدار در عملکرد این غده منجر شود.
شدت پانکراتیت حاد در همه افراد یکسان نیست. در موارد خفیف، التهاب معمولا بدون نارسایی اندام ها برطرف می شود، اما در موارد شدید ممکن است عملکرد ریه ها، کلیه ها و دستگاه گردش خون مختل شود.
سنگ کیسه صفرا از شایع ترین علل پانکراتیت حاد است. اگر سنگ در محل اتصال مجاری صفراوی و پانکراس گیر کند، ممکن است جریان ترشحات پانکراس را مختل کند و فرایندهایی را به راه بیندازد که به التهاب این غده منجر می شوند.
مصرف الکل نیز از عوامل مهم ابتلا به پانکراتیت حاد است. خطر بیماری به میزان و الگوی مصرف بستگی دارد و مصرف مکرر یا زیاد الکل می تواند به آسیب پانکراس منجر شود.
عوامل دیگری نیز در بروز این بیماری نقش دارند؛ از جمله افزایش شدید تری گلیسیرید خون، برخی داروها، بالا بودن کلسیم خون، آسیب به شکم، بعضی اختلالات ژنتیکی و انجام یک اقدام پزشکی به نام کلانژیوپانکراتوگرافی رتروگراد آندوسکوپیک (ERCP). در برخی بیماران نیز با وجود بررسی های پزشکی، علت مشخصی پیدا نمی شود.
درد ناگهانی و مداوم در قسمت بالایی شکم، علامت اصلی پانکراتیت حاد است. این درد ممکن است به پشت انتشار پیدا کند و پس از غذا خوردن تشدید شود. شدت درد در افراد مختلف متفاوت است و گاهی به اندازه ای است که فرد را وادار می کند برای یافتن وضعیت راحت تر بدن خود را تغییر دهد.
تهوع و استفراغ نیز از علائم شایع هستند. بعضی بیماران دچار نفخ، حساسیت شکم به لمس، تب یا افزایش ضربان قلب می شوند. با این حال، شدت علائم به تنهایی برای تعیین میزان آسیب پانکراس کافی نیست.
در موارد شدید، التهاب می تواند با افت فشار خون، تنگی نفس، کاهش عملکرد کلیه ها و اختلال در عملکرد سایر اندام ها همراه شود. این عوارض به ارزیابی و درمان فوری نیاز دارند.
پزشک برای تشخیص بیماری، علائم و سابقه پزشکی بیمار را بررسی می کند و ممکن است آزمایش خون برای اندازه گیری آنزیم های پانکراس، به ویژه لیپاز، درخواست کند. در صورت نیاز، سونوگرافی، سی تی اسکن یا تصویربرداری از مجاری صفراوی نیز برای بررسی علت بیماری و عوارض احتمالی انجام می شود.
تشخیص معمولا بر اساس وجود دست کم دو مورد از سه معیار صورت می گیرد: درد شکمی سازگار با پانکراتیت، افزایش قابل توجه آنزیم های پانکراس در خون و یافته های مشخص در تصویربرداری.
درمان پانکراتیت حاد اغلب در بیمارستان انجام می شود و به شدت بیماری و علت ایجاد آن بستگی دارد. تزریق مایعات وریدی با توجه به وضعیت بیمار، کنترل درد، درمان تهوع و پایش عملکرد اندام ها از اقدامات اصلی هستند.
برخلاف توصیه های قدیمی درباره قطع طولانی مدت غذا، در بسیاری از بیماران مبتلا به پانکراتیت خفیف می توان تغذیه خوراکی را به محض تحمل بیمار از سر گرفت. معمولا غذای کم چرب و جامد، در صورت تحمل، لازم نیست حتما با رژیم مایعات آغاز شود. در بیمارانی که امکان تغذیه خوراکی ندارند، ممکن است تغذیه از راه لوله گوارشی ضرورت پیدا کند.
اگر علت بیماری سنگ کیسه صفرا باشد، بسته به شرایط ممکن است برداشتن کیسه صفرا یا در موارد خاص، اقدام آندوسکوپیک برای باز کردن مجرای مسدودشده لازم شود. در پانکراتیت ناشی از افزایش شدید تری گلیسیرید یا داروها نیز درمان بر کنترل عامل زمینه ای متمرکز است.
پیشگیری از حمله مجدد به شناسایی و درمان علت اصلی بستگی دارد. درمان سنگ های صفراوی در بیماران مناسب، کنترل تری گلیسیرید خون، پرهیز از مصرف الکل و ترک سیگار می توانند خطر عود را کاهش دهند. توصیه های غذایی نیز باید با توجه به علت بیماری و وضعیت تغذیه ای فرد تنظیم شوند.
بیشتر بیماران مبتلا به پانکراتیت حاد خفیف بهبود پیدا می کنند، اما سابقه یک حمله به معنای مصونیت از حملات بعدی نیست. تکرار التهاب می تواند در برخی افراد به آسیب مزمن پانکراس منجر شود.
هشدار پزشکی: درد شدید و مداوم در قسمت بالایی شکم، به ویژه اگر با انتشار به پشت، استفراغ مکرر، تب، تنگی نفس یا ضعف شدید همراه باشد، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است. تشخیص و درمان پانکراتیت باید توسط پزشک انجام شود و نباید صرفا بر اساس علائم یا درمان های خانگی درباره آن تصمیم گرفت.