عصر ایران - در گوشه ای از جنوب کالیفرنیا، جنگی جریان دارد که شاید در نگاه اول به دنیای داستان های علمی تخیلی تعلق داشته باشد. در امتداد مرز قلمروهای مورچه ها، ارتش های عظیمی از حشرات کوچک به یکدیگر حمله می کنند، می جنگند و می میرند؛ درحالی که مرز میان قلمروهایشان تقریبا بدون تغییر باقی می ماند. این نبردها نه میان گونه های مختلف، بلکه میان گروه هایی از یک گونه واحد رخ می دهند؛ مورچه هایی که در بخش هایی از جهان به ابرکلونی های عظیم تبدیل شده اند.
پژوهش های انجام شده در جنوب کالیفرنیا نشان می دهند که درگیری میان ابرکلونی های مورچه آرژانتینی (Linepithema humile) می تواند به تلفات میلیونی منجر شود. شباهت این نبردها به جنگ های فرسایشی انسان، به ویژه از نظر پایداری خطوط مرزی و ادامه درگیری بدون دستاورد مشخص، توجه زیست شناسان را به خود جلب کرده است. با این وجود، وضعیت کنونی این جبهه های نبرد به طور دقیق مشخص نیست و آمارهای منتشر شده به مطالعات میدانی سال های گذشته مربوط می شوند.
مورچه آرژانتینی بومی آمریکای جنوبی است، اما امروز در مناطق مختلف جهان، از اروپا و آمریکای شمالی گرفته تا بخش هایی از آسیا و اقیانوسیه، به عنوان گونه ای مهاجم شناخته می شود. گسترش این حشره تا حد زیادی با تجارت دریایی و جا به جایی ناخواسته کالاها ارتباط داشته است؛ مورچه هایی که همراه محموله ها از زیستگاه اصلی خود خارج شدند، در مناطق جدید مستقر شدند و جمعیت های بزرگی تشکیل دادند.
راز موفقیت این گونه فقط به توانایی تولیدمثل یا سازگاری آن با محیط محدود نمی شود. ساختار اجتماعی مورچه های آرژانتینی نیز نقش مهمی در گسترش آن ها داشته است.
در بسیاری از گونه های مورچه، هر کلونی قلمرو مشخصی دارد و از آن در برابر کلونی های دیگر دفاع می کند. اما در برخی جمعیت های مهاجم مورچه آرژانتینی، چندین لانه در فاصله های زیاد می توانند مانند یک جامعه واحد عمل کنند. مورچه های این لانه ها معمولا یکدیگر را تحمل می کنند و برای منابع غذایی یا قلمرو با هم نمی جنگند. به چنین ساختاری «ابرکلونی» گفته می شود.
پژوهش های ژنتیکی و رفتاری نشان داده اند که برخی از بزرگ ترین ابرکلونی های این گونه در مناطق دور از هم، حتی در قاره های مختلف، رفتار سازگاری با یکدیگر دارند. این یافته نشان می دهد که گسترش جهانی مورچه های آرژانتینی تا حدی از منشا مشترک و شباهت ویژگی های شیمیایی آن ها تاثیر گرفته است.
مورچه ها برای شناسایی اعضای کلونی خود به نشانه های شیمیایی متکی هستند. ترکیبات موجود روی سطح بدن آن ها به تشخیص آشنا از غریبه کمک می کند. اگر دو مورچه از لانه های مختلف نشانه های شیمیایی سازگار داشته باشند، ممکن است بدون درگیری در کنار یکدیگر زندگی کنند؛ اما تفاوت این نشانه ها می تواند به رفتار تهاجمی منجر شود.
در مناطق مختلف کالیفرنیای جنوبی، جمعیت های مورچه آرژانتینی به چند ابرکلونی تقسیم شده اند که مرزهای مشخصی میان آن ها وجود دارد. در حالی که مورچه های یک ابرکلونی در محدوده ای بسیار گسترده با یکدیگر همکاری می کنند، برخورد با اعضای ابرکلونی رقیب می تواند به نبردهای مرگبار منجر شود.
این وضعیت تناقض جالبی را نشان می دهد: مورچه هایی که در مقیاس بزرگ قادر به همکاری گسترده هستند، در مرز قلمرو خود با رقبایی از همان گونه وارد درگیری می شوند. در واقع، موفقیت اجتماعی این حشرات به معنای کنار گذاشتن رقابت نیست؛ بلکه همکاری و خصومت را در مرزهای متفاوتی تعریف می کند.
یکی از مهم ترین پژوهش ها درباره این درگیری ها در سال 2006 در نشریه علمی Molecular Ecology منتشر شد. محققان در این مطالعه، مرزهای تماس میان ابرکلونی های مورچه آرژانتینی را بررسی کردند و دریافتند که این مرزها می توانند بسیار مشخص و پایدار باشند. آن ها در 16 منطقه تماس میان سه جفت ابرکلونی، مرزهای رفتاری آشکاری مشاهده کردند و در 9 منطقه، وضعیت را به صورت هفتگی و طی شش ماه زیر نظر گرفتند.
درگیری های شدید میان مورچه های رقیب بارها مشاهده شد و میزان مرگ و میر کارگران در مناطق مختلف تفاوت داشت. بر اساس گزارش های مربوط به این پژوهش، نبردها در حدود 40 درصد بازدیدهای میدانی ثبت شدند و هر درگیری به طور میانگین حدود 15 هزار مورچه کارگر را از بین می برد.
یکی از چشمگیرترین برآوردها به منطقه ای نزدیک دریاچه هاجز در شمال سن دیگو مربوط می شود. پژوهشگران تخمین زدند که درگیری های مرزی در آن منطقه طی دوره شش ماهه مطالعه، دست کم 15 میلیون مورچه کارگر را به کام مرگ کشانده است.
البته این اعداد به معنای شمارش مستقیم تمام مورچه های کشته شده در منطقه نیستند؛ آن ها برآوردهایی مبتنی بر مشاهدات میدانی اند. همچنین نمی توان با تکیه بر این داده ها، تعداد دقیق قربانیان در سراسر کالیفرنیا یا در تمام سال های گذشته را تعیین کرد.
با این وجود، همین مشاهدات نشان می دهند که درگیری های مکرر در مرزهای قلمرو، حتی در مقیاسی کوچک، می توانند به تلفات بسیار بزرگی منجر شوند.
شاید عجیب ترین بخش این ماجرا، تعداد قربانیان نباشد؛ بلکه این واقعیت باشد که با وجود مرگ و میر گسترده، خطوط مرزی قلمروها در طول دوره پژوهش تغییر چشمگیری نکردند.
مرزها ممکن بود در بازه های کوتاه کمی جا به جا شوند، اما هیچ یک از طرفین به شکلی پایدار برتری پیدا نمی کرد. درگیری ادامه داشت، مورچه های بسیاری از بین می رفتند و نیروهای تازه جای آن ها را می گرفتند، بی آنکه قلمروها تغییر اساسی کنند.
این وضعیت یادآور جنگ فرسایشی است؛ نوعی درگیری که در آن طرفین هزینه های سنگینی می پردازند، اما نتیجه نظامی مشخصی به دست نمی آورند. مقایسه با جبهه غربی جنگ جهانی اول، که در بخش هایی از آن خطوط مقدم برای مدت های طولانی تقریبا ثابت ماندند، از همین شباهت ظاهری سرچشمه می گیرد.
البته نباید این مقایسه را بیش از اندازه گسترش داد. مورچه ها بر اساس انگیزه ها و سازوکارهای زیستی خود رفتار می کنند و شواهدی وجود ندارد که آن ها مانند انسان ها درباره راهبردهای نظامی یا اهداف سیاسی تصمیم بگیرند.
زیست شناسان برای توضیح تداوم چنین درگیری هایی به پدیده ای رفتاری به نام «اثر دشمن آشنا» (Dear Enemy Effect) اشاره می کنند. در برخی جانوران قلمروطلب، پس از مدتی هم زیستی در کنار رقیبان مشخص، شدت پرخاشگری کاهش می یابد. حیوانات همسایه ممکن است به تدریج یکدیگر را تحمل کنند و مرزهای قلمرو بدون درگیری دائمی حفظ شود.
اما زیست شناس مارک دبلیو. موفت در مقاله ای در Scientific American در سال 2011 توضیح داد که درگیری میان ابرکلونی های مورچه آرژانتینی لزوما از چنین الگویی پیروی نمی کند.
او با اشاره به زیستگاه های بومی این گونه در آمریکای جنوبی، احتمال داد که چرخه های طبیعی سیلاب و توقف موقت درگیری ها در این محیط ها می تواند مانع حل و فصل پایدار رقابت شود. با بالا آمدن آب، مورچه ها ناچار می شوند محل خود را تغییر دهند و درگیری ممکن است پس از بازگشت شرایط مناسب دوباره از سر گرفته شود. از این منظر، توقف نبرد لزوما به معنای شکل گیری صلح نیست.
با این وجود، این توضیح را باید تفسیری زیست شناختی دانست، نه اثبات قطعی اینکه مورچه های آرژانتینی هیچگاه قادر به کاهش پرخاشگری یا تغییر مرزهای قلمرو نیستند. رفتار آن ها به شرایط محیطی، ساختار جمعیت و تفاوت میان ابرکلونی ها نیز وابسته است.
پژوهش های قدیمی تصویری کم نظیر از رقابت میان ابرکلونی های مورچه آرژانتینی ارائه کرده اند، اما برای پاسخ دقیق به این پرسش که امروز چه اتفاقی در مرزهای آن ها می افتد، به داده های میدانی جدید نیاز داریم.
مطالعات سال 2006 و گزارش های بعدی، به تنهایی مشخص نمی کنند که مرزهای قلمرو اکنون کجا قرار دارند، کدام ابرکلونی گسترش یافته یا آیا شدت درگیری ها کاهش پیدا کرده است. از این رو، نمی توان با اطمینان گفت که جنگ توصیف شده دقیقا با همان شرایط و ابعاد گذشته ادامه دارد.
آنچه روشن است، توانایی خارق العاده مورچه آرژانتینی در تشکیل شبکه های اجتماعی گسترده و تسلط بر زیستگاه های جدید است؛ ویژگی هایی که در کنار رقابت میان ابرکلونی ها، این گونه را به موضوعی مهم برای مطالعه رفتار اجتماعی، تکامل و پیامدهای زیست محیطی گونه های مهاجم تبدیل کرده اند.
جنگ مورچه های سن دیگو یادآور این واقعیت است که در طبیعت، همکاری و خشونت همیشه در نقطه مقابل یکدیگر قرار ندارند. یک گونه می تواند درون شبکه ای عظیم از همکاری زندگی کند و در همان حال، در مرزهای آن شبکه با رقیبانی از همان گونه وارد نبردهایی پرهزینه شود.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور