صدای سنگ‌شکن‌ها خواب را از چشم اهالی گرفته و زمین‌های کشاورزی زیر غبار رفته و مراتع در خطرند.
آمنه سپهر در گزارشی در روزنامه "پیام ما" نوشت در علیشروان شهرستان بدره (استان ایلام)، صدای سنگ‌شکن‌ها خواب را از چشم اهالی گرفته است. آنها می‌گویند رودخانه پاکل‌گراب دیگر آن رودخانه همیشگی نیست؛ زمین‌های کشاورزی زیر غبار رفته و مراتع در خطرند. منابع طبیعی ایلام از پنج پرونده قضایی و تعطیلی یک واحد می‌گوید و محیط‌زیست از اخطاریه‌ها؛ اما پرسش اصلی مردم که همچنان بی‌پاسخ مانده، این است که فعالیت این واحدها تا کجا مجاز است و چه کسی پاسخ‌گوی آسیب‌ها خواهد بود؟
هنوز آفتاب سر نزده که صدای مهیب سنگ‌شکن‌ها در علیشروان می‌پیچد. در بدره، زندگی مردم بر پایه زمین‌های کشاورزی، مراتع و رودخانه پاکل‌گراب بنا شده است. این رودخانه نان به سفره مردم می‌گذارد، دام‌ها را زنده نگه می‌دارد و بخشی از حافظه جمعی روستاهای اطراف است؛ اما در سال‌های اخیر، فعالیت واحدهای برداشت شن‌وماسه و سنگ‌شکن‌ها آرامش رود را گرفته و اکوسیستم منطقه را تهدید می‌کند.
نامه‌های اهالی و دهیاری روستای پاکل‌گراب از نگرانی درباره فعالیت حدود هشت واحد در محدوده موردنظر خبر می‌دهد؛ نامه‌هایی که از مکاتبات محلی فراتر رفته و پای دستگاه‌های مسئول را به میان کشانده است. مردم می‌پرسند فعالیت این واحدها تا کجا مجاز است؟ چه نظارتی بر برداشت از بستر و حریم رودخانه وجود دارد؟ چه تضمینی برای حفاظت از زمین‌های کشاورزی، مراتع و سلامت ساکنان هست؟
«فاصله بسیار کم این واحدها با مناطق مسکونی و رعایت‌نشدن حریم قانونی روستاها موجب بروز آلودگی شدید هوا، انتشار گسترده گردوغبار، آلودگی صوتی ناشی از فعالیت ماشین‌آلات سنگین و تخریب آرامش زندگی مردم شده است. باغ‌ها، مراتع، زمین‌های کشاورزی و منابع طبیعی منطقه به‌شدت آسیب دیده‌اند و مشاغل اصلی مردم، از جمله کشاورزی، دامداری و زنبورداری، با بحران جدی مواجه شده‌اند… . متأسفانه ورود گردوغبار، پسماندها و آثار ناشی از برداشت‌ها و فعالیت‌های صنعتی به منابع آبی و محیط پیرامونی، علاوه بر تهدید سلامت مردم، موجب آسیب به دامداری و تلف‌شدن بخشی از دام و طیور متعلق به اهالی منطقه نیز شده است.» این بخشی از نامه‌ای است که خرداد امسال، از طرف اهالی علیشروان خطاب به فرمانداری و دادسرای بدره، استانداری، سازمان صمت، اداره‌کل منابع طبیعی، دانشگاه علوم پزشکی، سازمان جهاد کشاورزی، اداره‌های میراث فرهنگی و محیط‌زیست استان ایلام نوشته شده است.
«مراد کاظم‌خانی»، از اعضای انجمن حافظان بلوط زاگرس در این شهر، در گفت‌وگو با «پیام ما» نگرانی مردم را فراتر از فعالیت چند واحد معدنی می‌داند. به گفته او، رودخانه، زمین‌های کشاورزی و مراتع منطقه بخش‌هایی از زندگی روزمره مردم‌اند و هر تغییری در وضعیت آنها می‌تواند بر معیشت و آینده روستاها اثر بگذارد.
کاظم‌خانی می‌گوید: «مخالفت مردم با اصل تولید و اشتغال نیست. نگرانی آنها از فعالیت‌هایی است که ممکن است بدون رعایت ضوابط قانونی و ملاحظات محیط‌زیستی، منابع طبیعی و سلامت آنان را تحت تأثیر قرار دهد.» او با اشاره به پیگیری‌های چندساله مردم درباره واحد سنگ‌شکن فجر ۲۹ در محدوده پاکل‌گراب، خواستار روشن‌شدن وضعیت قانونی این واحد، مجوزهای آن و سرانجام احکام مطرح‌شده درباره فعالیتش است.
از نگاه این فعال محلی، گردوغبار ناشی از برداشت، دانه‌بندی، جابه‌جایی و دپوی مصالح می‌تواند کیفیت هوای منطقه را تحت تأثیر قرار دهد و برای گروه‌های حساس، از جمله کودکان، سالمندان و افراد دارای مشکلات تنفسی، نگرانی ایجاد کند. او همچنین به نامه‌ای از دانشگاه علوم پزشکی خطاب به دادستان بدره درباره آلودگی اشاره می‌کند و می‌خواهد آثار فعالیت سنگ‌شکن‌ها بر سلامت مردم به‌دقت بررسی شود.
کاظم‌خانی می‌گوید: «نشستن گردوغبار بر زمین‌های کشاورزی و پوشش گیاهی مراتع، تغییر احتمالی کیفیت خاک و آب و اثر فعالیت‌های معدنی بر مسیر جریان آب، از جمله مسائلی است که باید بررسی شوند.» او خواستار انجام مطالعات میدانی و آزمایش‌های معتبر درباره آثار این فعالیت‌ها بر کشاورزی، دامداری و سلامت مردم است و می‌گوید: «در صورت تأیید خسارت، باید برای رفع آثار و جبران زیان‌های احتمالی اقدام شود.»
این فعال محیط‌زیست بر تفاوت میان مجوز فعالیت معدنی و مجوزهای مربوط به برداشت آب و رعایت الزامات محیط‌زیستی تأکید می‌کند و توضیح می‌دهد: «باید محدوده مجاز فعالیت واحدها، میزان برداشت، مجوزهای مربوط و وضعیت حقوقی آنها به‌صورت شفاف مشخص شود. اگر فعالیت یک واحد با ضوابط مربوط سازگار نباشد، باید راهکار قانونی مناسب، از جمله جابه‌جایی آن در صورت لزوم، بررسی شود. برگزاری جلسات و مکاتبات اداری زمانی می‌تواند به اعتماد عمومی کمک کند که نتیجه آنها برای مردم قابل مشاهده باشد.»
به گفته او، حضور کارشناسان مستقل، نمایندگان دستگاه‌های مسئول، نمایندگان محلی، جوانان، کشاورزان و دامداران در جلسات بررسی می‌تواند ابعاد مسئله را روشن کند؛ زیرا کسانی که در منطقه زندگی می‌کنند، با تغییرات روزمره محیط و پیامدهای احتمالی آن برای معیشت خود روبه‌رو هستند. «حفاظت از منابع طبیعی با توسعه پایدار و امکان ادامه زندگی در روستا هم ارتباط دارد. تضعیف کشاورزی و دامداری یا کاهش کیفیت زندگی در روستاها می‌تواند ماندن جوانان در منطقه را دشوارتر کند.» نگرانی این فعال محیط‌زیست از این است که اگر آثار احتمالی فعالیت‌های معدنی به‌موقع بررسی نشود، جبران بخشی از خسارت‌ها در آینده دشوار باشد.
در همین رابطه، «عاصم خان‌محمدیان»، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان ایلام، در گفت‌وگو با «پیام ما» تعداد سنگ‌شکن‌های شهرستان بدره را ۹ واحد اعلام می‌کند که هفت واحد از آنها در علیشروان قرار دارند. همچنین یکی از واحدهای نزدیک به پاکل‌گراب پس از اعتراض‌های محلی و به‌دلیل مشکلات مطرح‌شده درباره آلودگی و تخریب، خلع ید و تعطیل شده است.
او با اشاره به اینکه بازدیدهای میدانی یگان حفاظت به تشکیل پرونده‌های قضایی و توقیف ابزارهای مورد استفاده در برداشت از بستر رودخانه منجر شده است، می‌گوید: «برای پنج واحد به‌دلیل برداشت غیرمجاز از اراضی منابع طبیعی پرونده قضایی تشکیل شده است. این پرونده‌ها به برداشت غیرمجاز از اراضی منابع طبیعی مربوط هستند و در برخی موارد، محدوده‌های مرتبط با حریم رودخانه و حریم تأسیسات کارگاهی نیز مطرح شده‌اند.»
او همچنین از تمدید مجوزهای بهره‌برداری از سوی دستگاه‌های مرتبط سخن می‌گوید و تأکید می‌کند: «برای بررسی وضعیت فعالیت سنگ‌شکن‌ها، نشست‌های مشترکی با حضور نمایندگان استانداری، دستگاه قضایی و اداره‌های مرتبط برگزار شده است.»
با این همه، در توضیحات خان‌محمدیان به تعداد واحدهای فعال در محدوده موردنظر اشاره‌ای نمی‌شود؛ ضمن اینکه وضعیت دقیق پرونده‌ها مشخص نیست و هیچ اطلاعاتی درباره احکام مطرح‌شده درباره خلع ید داده نمی‌شود. حال آنکه اهالی بدره همچنان به دنبال مستندات پرونده‌ها هستند تا از آنها مطلع شوند.
در ادامه، «مهدی تیموری»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان ایلام، به «پیام ما» می‌گوید: «کارشناسان ما به‌صورت مستمر از واحدهای فعال در استان بازدید می‌کنند و در صورت مشاهده آلودگی یا تخلف محیط‌زیستی، ابتدا اخطاریه‌ای با مهلت محدود برای رفع تخلف صادر می‌شود. در صورت ادامه تخلف، واحد متخلف علاوه بر قرار گرفتن در فهرست صنایع آلاینده، به مراجع قضایی معرفی خواهد شد.»
او البته درباره تاریخ و جزئیات آخرین بازدیدهای انجام‌شده از سنگ‌شکن‌های علیشروان و نتایج هر بازدید توضیحی نمی‌دهد، چرا که «این اطلاعات در بایگانی اداره‌کل و اداره شهرستان مربوطه موجود است، اما به‌دلیل حجم زیاد، امکان انتشار آنها وجود ندارد».
تیموری درباره وضعیت مجوزهای محیط‌زیستی این واحدها هم می‌گوید: «واحدهای تولید شن‌وماسه در مسیر علیشروان و محدوده شهرستان بدره، مشمول انجام مطالعات ارزیابی محیط‌زیستی نیستند؛ هرچند مجوز آنها پس از استعلام از اداره‌کل صمت استان و با شرط رعایت ملاحظات محیط‌زیستی در دوره احداث و بهره‌برداری صادر شده است.»
تیموری درباره آلودگی هوا و آلودگی صوتی ناشی از فعالیت سنگ‌شکن‌ها می‌گوید: «نتایج بازدیدهای کارشناسان ما متفاوت بوده و واحدهایی که آلودگی ایجاد کرده‌اند، اخطاریه دریافت کرده‌اند؛ اما اطلاعات عددی اندازه‌گیری‌ها و جزئیات نتایج برای محدوده علیشروان مشخص نشده است.»
او تأکید می‌کند که واحدهای تولیدی اجازه ایجاد آلودگی در خاک و اراضی کشاورزی اطراف خود را ندارند و در صورت بروز آلودگی، با اخطاریه و پیگیری قانونی مواجه می‌شوند؛ با این حال، جزئیاتی از بررسی آثار فعالیت سنگ‌شکن‌های این محدوده بر رودخانه پاکل‌گراب، پوشش گیاهی و زمین‌های کشاورزی اطراف ارائه نشده است.
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست ایلام درباره احتمال انجام بازدید مشترک با دستگاه‌های مسئول نیز می‌گوید: «بررسی مسائل محیط‌زیستی از وظایف این اداره است و در صورت نیاز و تشخیص مقام قضایی، بازدید مشترک انجام خواهد شد.»
او دریافت گزارش‌های کتبی و تلفنی از مردم و مسئولان محلی درباره فعالیت این واحدها را تأیید می‌کند و می‌افزاید: «پس از دریافت شکایت‌ها، گروه‌های کارشناسی برای بررسی موضوع اعزام شده‌اند. به گفته او، در برخی موارد آلودگی تأیید و اقدامات قانونی انجام شده و در روزهای اخیر نیز دستور تعطیلی برخی واحدها صادر شده است.»
«صادق علیمرادی»، مدیرعامل شرکت آب‌منطقه‌ای استان ایلام، نیز در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «تعیین وضعیت قانونی فعالیت واحدهای برداشت شن‌وماسه در محدوده رودخانه پاکل‌گراب، به تطبیق موقعیت دقیق آنها با نقشه بستر و حریم رودخانه نیاز دارد. این نقشه را مشاور وزارت نیرو تهیه کرده است.»
او با اشاره به ماده ۴۸ قانون توزیع عادلانه آب توضیح می‌دهد: «صدور مجوز برداشت مصالح رودخانه‌ای مستلزم بررسی‌های فنی و استعلام از دستگاه‌های مرتبط، از جمله منابع طبیعی و محیط‌زیست است. محدوده، حجم، عمق و مدت برداشت باید در مجوز مشخص باشد و هرگونه برداشت خارج از محدوده تعیین‌شده یا مغایر با شرایط مجوز، مجاز نیست.»
مدیرعامل شرکت آب‌منطقه‌ای استان ایلام، مسئولیت نظارت بر عملیات برداشت و رعایت مفاد مجوزها را در چارچوب وظایف اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت می‌داند و می‌گوید: «نظارت فنی نیز با ناظر معرفی‌شده از سوی سازمان نظام مهندسی معدن انجام می‌شود. شرکت آب‌منطقه‌ای هم در حوزه مسئولیت خود، وضعیت بستر و حریم رودخانه و آثار احتمالی فعالیت‌ها بر پایداری بستر و ظرفیت عبور جریان آب را بررسی می‌کند.»
علیمرادی از اقدامات قانونی انجام‌شده در این زمینه خبر می‌دهد و می‌گوید: «تاکنون ۶ اخطاریه قانونی صادر شده، چهار مورد جریمه صورت گرفته و دو واحد نیز پلمب شده‌اند.» به گفته او، بازرسی‌های میدانی و پیگیری تخلفات ادامه دارد.
مدیرعامل شرکت آب‌منطقه‌ای ایلام نگرانی‌ها درباره تأثیر برداشت مصالح بر منابع آب زیرزمینی را بی‌مورد می‌داند: «برداشت سطحی با عمق مجاز یک تا دو متر و بالاتر از تراز کف بستر، به‌خودی‌خود موجب اختلال در تغذیه آبخوان یا افت منابع آب زیرزمینی نمی‌شود.»
او همچنین از تداوم بازدیدهای دوره‌ای و هماهنگی میان شرکت آب‌منطقه‌ای، اداره‌کل صمت، منابع طبیعی و محیط‌زیست خبر می‌دهد.
پیگیری‌های «پیام ما» از اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت استان ایلام تا زمان انتشار این گزارش به نتیجه نرسیده است. این رسانه پاسخ این دستگاه را در صورت دریافت، در بخش جداگانه‌ای منتشر خواهد کرد.