عصر ایران - قهوه امروز یکی از محبوب ترین نوشیدنی های جهان است؛ نوشیدنی ای که میلیون ها نفر روز خود را با آن آغاز می کنند و بسیاری از مردم برای کار، مطالعه یا گفت و گو با دوستان به کافه ها می روند. اما شاید عجیب باشد که همین نوشیدنی در دوره هایی از تاریخ چنان دردسرساز تلقی می شد که حاکمان برای ممنوع کردن آن فرمان صادر می کردند، قهوه خانه ها را می بستند و برای مصرف کنندگان مجازات در نظر می گرفتند.
از مکه در اوایل قرن شانزدهم گرفته تا لندن در قرن هفدهم و سوئد در قرن هجدهم، قهوه بارها با مخالفت مقامات سیاسی و مذهبی رو به رو شد. اما چرا یک نوشیدنی ساده تا این اندازه حساسیت برانگیز بود؟ آیا مشکل واقعا خود قهوه و اثر کافئین آن بود یا اتفاقی که در قهوه خانه ها می افتاد، حاکمان را نگران می کرد؟
برای پاسخ به این پرسش باید به چند قرن قبل بازگردیم؛ زمانی که قهوه خانه ها به یکی از مهم ترین مکان های گردهمایی مردم در شهرهای بزرگ تبدیل شده بودند.
یکی از نخستین برخوردهای جدی با قهوه در سال 1511 میلادی در شهر مکه اتفاق افتاد. در آن زمان، حاکم مکه، خیر بیک، متوجه گسترش مصرف قهوه و محبوبیت مکان هایی شد که مردم برای نوشیدن آن در آنها جمع می شدند.
ماجرا از آنجا پیچیده شد که قهوه خانه ها به محل گردهمایی گروه هایی از مردم تبدیل شده بودند. در این مکان ها افراد با یکدیگر صحبت می کردند، شعر می خواندند و گاهی به سرگرمی هایی می پرداختند که از نگاه برخی مقامات قابل قبول نبود.
خیر بیک به این فعالیت ها مشکوک شد و حتی درباره اثر قهوه بر رفتار مصرف کنندگان تردیدهایی مطرح کرد. او گروهی از پزشکان و صاحب نظران مذهبی را برای بررسی موضوع فراخواند. در نهایت، در 24 ژوئن 1511، ممنوعیت مصرف قهوه در مکه اعلام شد.
یکی از نگرانی های مطرح شده این بود که قهوه در برخی گردهمایی ها رفتاری شبیه به مصرف نوشیدنی های مست کننده ایجاد می کند و ممکن است با سرگرمی ها و رفتارهای ممنوع همراه شود. با این وجود، مخالفت ها تنها به اثر نوشیدنی محدود نبود و نحوه استفاده مردم از قهوه نیز نقش مهمی در این ماجرا داشت.
این ممنوعیت دوام چندانی نداشت. موضوع به سلطان مصر، قانصوه غوری، رسید و پس از بررسی های بیشتر، محدودیت ها کنار گذاشته شد. با این اتفاق، قهوه بار دیگر فرصت یافت به زندگی روزمره مردم بازگردد.
قانصوه غوری از سال ۹۰۶ تا ۹۲۲ هجری قمری (۱۵۰۱ تا ۱۵۱۶ میلادی) بر مصر، شام و حجاز حکومت کرد.
با گسترش مصرف قهوه در قلمرو عثمانی، قهوه خانه ها به بخش مهمی از زندگی اجتماعی شهرهایی مانند استانبول تبدیل شدند. این مکان ها فقط محلی برای نوشیدن قهوه نبودند؛ مردم در آنها اخبار روز را ردوبدل می کردند، درباره مسائل اجتماعی و سیاسی صحبت می کردند، بازی می کردند و به داستان گویی و شعرخوانی گوش می دادند.
همین ویژگی به تدریج قهوه خانه ها را به مکان هایی تبدیل کرد که حکومت نمی توانست به سادگی بر گفت و گوهای درون آنها نظارت داشته باشد.
در دوران سلطان مراد چهارم، که از سال 1623 تا 1640 حکومت کرد، برخورد با قهوه و قهوه خانه ها شدت گرفت. این سلطان به سختگیری و برخورد خشن با رفتارهایی که به زعم خود نظم عمومی را تهدید می کردند، شهرت داشت.
در سال 1633، پس از آتش سوزی بزرگی در استانبول که بخش قابل توجهی از شهر را ویران کرد، محدودیت هایی علیه مصرف قهوه و دخانیات اعمال شد و قهوه خانه ها نیز هدف سرکوب قرار گرفتند. البته پژوهش های تاریخی نشان می دهند که آتش سوزی از یک مغازه کشتی سازی آغاز شده بود و نمی توان آن را مستقیما به فعالیت قهوه خانه ها نسبت داد.
از سوی دیگر، نگرانی حکومت درباره تجمع مردم و شکل گیری گفت و گوهای انتقادی نیز اهمیت داشت. قهوه خانه ها می توانستند فضایی برای تبادل اخبار، شکل گیری مخالفت ها و حتی هماهنگی اعتراض ها باشند.
درباره مراد چهارم روایت های مشهوری وجود دارد که می گویند او شخصا در خیابان ها پرسه می زد و قهوه نوشان را اعدام می کرد. هرچند این داستان ها در روایت های عامیانه تکرار شده اند، اما جزئیات آنها را نمی توان بدون شواهد تاریخی قطعی پذیرفت. آنچه مستندتر است، سیاست سختگیرانه او علیه قهوه خانه ها و مصرف برخی مواد در دوره حکومتش است.
در قرن هفدهم، قهوه به انگلستان راه پیدا کرد و خیلی زود محبوب شد. نخستین قهوه خانه لندن در سال 1652 افتتاح شد و پس از آن، تعداد این مکان ها در شهرهای مختلف افزایش یافت.
قهوه خانه های انگلیسی به محیط هایی برای گفت و گو، مطالعه، تبادل اطلاعات و بحث درباره مسائل روز تبدیل شدند. با پرداخت مبلغی اندک، افراد می توانستند ساعت ها در این مکان ها بنشینند، روزنامه بخوانند و با دیگران درباره موضوعات مختلف صحبت کنند. همین ویژگی باعث شد برخی از آنها لقب «دانشگاه های یک پنی» را به دست بیاورند.
اما همه از این وضعیت راضی نبودند.
در سال 1675، چارلز دوم، پادشاه انگلستان، فرمانی برای تعطیلی قهوه خانه ها صادر کرد. در متن رسمی این فرمان، قهوه خانه ها محل تجمع افراد بیکار و ناراضی معرفی شده بودند که در آنجا شایعات نادرست و گزارش های مخرب علیه حکومت پخش می کردند.
در واقع، نگرانی اصلی پادشاه این بود که قهوه خانه ها به مراکزی برای انتشار اخبار کنترل نشده و شکل گیری افکار انتقادی تبدیل شوند؛ فضایی که در آن مردم می توانستند درباره عملکرد حکومت صحبت کنند، بدون آنکه تحت نظارت مستقیم مقامات باشند.
با این وجود، فرمان تعطیلی قهوه خانه ها با مخالفت های گسترده رو به رو شد. وابستگی اجتماعی و اقتصادی مردم به این مکان ها و دشواری اجرای چنین ممنوعیتی باعث شد چارلز دوم پیش از اجرایی شدن کامل فرمان، از تصمیم خود عقب نشینی کند.
این اتفاق یکی از نمونه های روشن نگرانی حکومت ها از قدرت ارتباطات اجتماعی و گردش آزاد اطلاعات است.
داستان ممنوعیت قهوه در سوئد کمی متفاوت بود. در این کشور، مخالفت با قهوه بیشتر از آنکه ریشه سیاسی و امنیتی داشته باشد، با مسائل اقتصادی، تجاری و سیاست های حمایت از تولید داخلی ارتباط پیدا می کرد.
قهوه در سوئد به تدریج محبوب شده بود، اما واردات آن هزینه زیادی برای کشور داشت. از نگاه برخی سیاست گذاران، مصرف گسترده یک کالای وارداتی به معنای خروج پول از اقتصاد داخلی بود. به همین دلیل، دولت تلاش کرد با محدود کردن مصرف قهوه، هزینه های واردات را کاهش دهد.
بر اساس پژوهشی منتشرشده در نشریه Scandinavian Economic History Review، سوئد در پنج دوره جداگانه مصرف قهوه را ممنوع کرد:
1756 تا 1761
1766 تا 1769
1794 تا 1796
1799 تا 1802
1817 تا 1823
در دوره های بعدی، حتی جایگزین های قهوه نیز در برخی محدودیت ها قرار گرفتند.
این ممنوعیت ها با استدلال هایی مانند حمایت از اقتصاد ملی، کاهش وابستگی به واردات و تشویق مردم به مصرف محصولات داخلی توجیه می شدند. با وجود این، محبوبیت قهوه باعث شد اجرای محدودیت ها با دشواری رو به رو شود و مردم همچنان به مصرف آن علاقه نشان دهند.
جالب اینکه در برخی دوره ها، افرادی که برخلاف ممنوعیت ها قهوه مصرف می کردند، با برخورد قانونی مواجه می شدند و حتی نام متخلفان در روزنامه ها منتشر می شد.
بنابراین، برخلاف آنچه درباره انگلستان و عثمانی می بینیم، در سوئد مسئله اصلی بیش از هر چیز به سیاست اقتصادی و کنترل مصرف کالاهای وارداتی مربوط بود.
اگر ماجرای مکه، عثمانی و انگلستان را کنار هم قرار دهیم، یک ویژگی مشترک به چشم می خورد: قهوه خانه ها فقط محل نوشیدن یک نوشیدنی جدید نبودند؛ آنها شکل تازه ای از ارتباط اجتماعی را به وجود آورده بودند.
پیش از رواج قهوه خانه ها، بسیاری از گردهمایی های عمومی در میخانه ها، بازارها، مکان های مذهبی یا محیط های محدود خانوادگی اتفاق می افتاد. اما قهوه خانه ها فضایی متفاوت ایجاد کردند؛ جایی که افراد با پیشینه های شغلی و اجتماعی گوناگون می توانستند کنار یکدیگر بنشینند و درباره موضوعات مختلف صحبت کنند.
قهوه به دلیل داشتن کافئین، برخلاف نوشیدنی های الکلی باعث مستی نمی شود و می تواند به افزایش موقت هوشیاری و کاهش احساس خواب آلودگی کمک کند. این ویژگی نیز با ماهیت اجتماعی قهوه خانه ها هماهنگ بود.
در چنین مکان هایی، افراد می توانستند اخبار را بررسی کنند، درباره تصمیم های حاکمان نظر بدهند، شایعات را به بحث بگذارند و حتی درباره تغییرات سیاسی و اجتماعی صحبت کنند.
البته نباید تصور کرد که تمام قهوه خانه ها مراکز فعالیت سیاسی یا مخالفت با حکومت بودند. بسیاری از آنها تنها محل استراحت، سرگرمی و معاشرت محسوب می شدند. با این وجود، همین امکان گفت وگو و تبادل اطلاعات برای حکومت هایی که به کنترل جریان اخبار و افکار عمومی اهمیت می دادند، نگران کننده بود. پژوهش های تاریخی نیز نقش قهوه خانه ها را در شکل گیری فضاهای عمومی و تبادل دیدگاه های سیاسی تایید می کنند.
با وجود تمام تلاش ها برای محدود کردن قهوه، این نوشیدنی به تدریج جای خود را در جوامع مختلف باز کرد. قهوه خانه ها در اروپا به مراکز مهم تبادل اطلاعات تبدیل شدند و حتی در شکل گیری برخی نهادهای اقتصادی و اجتماعی نقش داشتند.
به عنوان نمونه، قهوه خانه های لندن فضایی برای ملاقات بازرگانان، سرمایه گذاران و فعالان اقتصادی فراهم می کردند. برخی از این مکان ها بعدها با شکل گیری نهادهای مهمی مانند بازار بورس لندن و شرکت بیمه لویدز ارتباط پیدا کردند.
این تحول نشان می دهد که قهوه خانه ها فقط مکان هایی برای گذراندن اوقات فراغت نبودند؛ آنها در مواردی به محل شکل گیری ایده ها، ارتباطات تجاری و تبادل اطلاعات تبدیل شدند.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور