طناز سادات حسینی فر
فرارو
تهران بیشترین سهم از مادران سه‌فرزندی و بیشتر را دارد؛ این یکی از داده‌هایی است که سازمان ثبت احوال کشور در گزارش هفتگی‌اش به آن اشاره نموده. در کنار این داده، باید اشاره کرد که سهم مادران زیر ۵۰ سال از این گروه حدود ۳۴ درصد است. این آمار در کنار تفاوت‌های قابل توجه میان استان‌های کشور، پرسش‌هایی درباره وضعیت کنونی فرزندآوری، اثرگذاری سیاست‌های جمعیتی و آینده باروری در ایران ایجاد می‌کند.
حاتم حسینی، جمعیت‌شناس، در گفت‌وگو با فرارو، با اشاره به اینکه بخش قابل توجهی از خانواده‌های پرجمعیت به نسل‌های گذشته تعلق دارند، معتقد است که آمار مادران دارای سه فرزند و بیشتر را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه موفقیت سیاست‌های افزایش جمعیت دانست.
حاتم حسینی در پاسخ به این پرسش که سهم بالای مادران ۵۰ ساله و بیشتر در میان مادران دارای سه فرزند و بیشتر چه تصویری از وضعیت امروز فرزندآوری در ایران ارائه می‌کند، گفت: «خانواده‌های با ابعاد بزرگ‌تر، که بر اساس آمارهای اعلام‌شده حدود پنج نفر را شامل می‌شوند، عمدتا متعلق به نسل‌های گذشته هستند. در نسل‌های جدیدتر، به‌دلیل کاهش باروری، شاهد کوچک‌ترشدن ابعاد خانواده هستیم. از طرف دیگر، تعداد مادرانی که در سنین فرزندآوری قرار دارند و فرزندان کمتری دارند نیز نشان می‌دهد که الگوی باروری تغییر کرده است. این مادران به‌تدریج وارد دوران یائسگی می‌شوند و از این پس انتظار نمی‌رود شمار مادرانی که سه فرزند و بیشتر دارند، افزایش قابل توجهی پیدا کند.»
او ادامه داد: «با توجه به اینکه نسل‌های جدیدی که وارد عرصه ازدواج می‌شوند، از نسل‌های کنترل موالید هستند و تعداد کمتری دارند، همچنین با توجه به تغییراتی که در ایده‌آل‌های فرزندآوری و تعداد فرزندان مطلوب خانواده‌ها رخ داده است، انتظار می‌رود باروری در ایران، اگر نگوییم بیشتر کاهش پیدا می‌کند، دست‌کم در همین سطوح پایین باقی بماند.»
این جمعیت‌شناس در توضیح اینکه چرا با وجود سیاست‌های تشویقی فرزندآوری، سهم مادران زیر ۵۰ سال در میان مادران دارای سه فرزند و بیشتر تنها حدود ۳۴ درصد است، گفت: «دلیل اصلی، تغییر در ایده‌آل‌ها و تعداد فرزندان مطلوب زوج‌ها و خانواده‌هاست. ممکن است سیاست‌گذار در قانون و سیاست‌هایی که اجرا می‌کند، اهداف بلندپروازانه‌ای در نظر گرفته باشد، اما میان این اهداف و واقعیت اجتماعی فاصله بسیار زیادی وجود داشته باشد.»
حسینی افزود: «از نظر جمعیت‌شناختی، مادران زیر ۵۰ سال امروز عمدتا مادرانی هستند که در دوره کنترل موالید متولد شده‌اند؛ یعنی در دوره‌ای که سیاست‌های جمعیتی در راستای تنظیم خانواده و کنترل زاد و ولد اجرا می‌شد. یکی از دلایل این است که تعداد این نسل، در مقایسه با نسل‌های پیش از اجرای سیاست‌های تنظیم خانواده و کنترل موالید، کمتر است. باید به دوره انفجار موالید در ایران، به‌ویژه در دهه‌های ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵، توجه کرد که از نظر تعداد جمعیت با نسل‌های بعدی تفاوت داشت.»
او با اشاره به تغییر ارزش‌ها و هنجارهای مرتبط با فرزندآوری ادامه داد: «نکته دیگر این است که تعداد فرزندان ایده‌آل و مورد نظر نسل‌های کنترل موالید، با توجه به تغییراتی که در جامعه رخ داده، کمتر شده است. این نسل در دوره‌ای رشد کرده که با تغییرات گسترده‌ای در افکار، ارزش‌ها و هنجارهای مرتبط با باروری مواجه بوده‌ایم.»
در گزارش سازمان ثبت احوال آمده است که ۱۲ درصد از مادران دارای سه فرزند و بیشتر در استان تهران زندگی می‌کنند. خراسان رضوی با ۹ درصد، خوزستان با ۷ درصد و سیستان و بلوچستان با ۵ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. این آمار این پرسش را مطرح می‌کند که تمرکز مادران پرجمعیت در تهران چه نسبتی با جمعیت و امکانات این استان دارد.
حسینی در پاسخ به این پرسش گفت: «به باور من، این موضوع نیازمند بررسی تجربی و میدانی و تحلیل داده‌هاست، اما برداشت من این است که تهران به‌دلیل ویژگی مهاجرپذیری خود، در مقایسه با استان‌های دیگر وضعیت متفاوتی دارد. تهران یکی از قطب‌های اصلی مهاجرت در کشور است. تصور می‌کنم بخش قابل توجهی از این خانواده‌ها از مناطق دیگر کشور، به‌ویژه مناطق محروم و دورافتاده، برای دستیابی به فرصت‌های شغلی بهتر و شرایط مناسب‌تر به تهران مهاجرت کرده‌اند.»
او ادامه داد: «ارزش‌ها و هنجارهای باروری در میان این خانواده‌ها ممکن است با ارزش‌ها و هنجارهای جمعیت بومی و ساکن تهران تفاوت داشته باشد. این خانواده‌ها تا مدتی رفتارهای باروری گذشته خود را حفظ می‌کنند و تغییر این الگوها زمان‌بر است. به نظر من، این موضوع را نمی‌توان لزوما به جمعیت بومی تهران نسبت داد و ممکن است سهم قابل توجهی از باروری مورد بحث، ناشی از مهاجرانی باشد که از مناطق دیگر کشور به تهران آمده‌اند. حتی ممکن است بخشی از این جمعیت از کشورهای دیگر، از جمله افغانستان، مهاجرت کرده باشند.»
بر اساس آمار ثبت احوال، ۶۵ درصد از مادران دارای سه فرزند و بیشتر در سیستان و بلوچستان زیر ۵۰ سال سن دارند. این نسبت در هرمزگان ۴۹ درصد و در خراسان جنوبی ۴۳ درصد است. در مقابل، سهم مادران زیر ۵۰ سال در همین گروه در مازندران ۱۵ درصد و در گیلان ۱۴ درصد اعلام شده است.
حسینی درباره تفاوت این استان‌ها گفت: «اینکه مادران دارای سه فرزند و بیشتر در سیستان و بلوچستان در مقایسه با گیلان و مازندران بیشتر هستند، موضوع غیرعادی‌ای نیست. اگر غیر از این بود، جای تعجب داشت؛ زیرا الگوها و رفتارهای باروری در سیستان و بلوچستان با سایر استان‌های کشور، از جمله گیلان و مازندران، متفاوت است.»
او افزود: «گیلان و مازندران همواره از استان‌های پیشگام در گذار باروری و تجربه باروری پایین در کشور بوده‌اند. در سوی دیگر، سیستان و بلوچستان قرار دارد که حتی در شرایط کنونی و در طول حدود ۲۵ سال گذشته، باروری بالاتری داشته است؛ این در حالی است که باروری در ایران طی بیش از دو دهه همواره زیر سطح جایگزینی بوده است. بنابراین طبیعی است که سطح باروری در این استان با استان‌هایی مانند گیلان و مازندران متفاوت باشد.»
این جمعیت‌شناس ادامه داد: «این تفاوت نشان می‌دهد که الگوی فرزندآوری در سیستان و بلوچستان، در مقایسه با گیلان و مازندران، همچنان با فرزندآوری در سنین پایین‌تر و تعداد فرزندان ایده‌آل بیشتر برای زوج‌ها و خانواده‌ها همراه است. در مقابل، الگوی باروری در گیلان و مازندران متفاوت است.»
با این حال، حسینی معتقد است تفاوت‌های کنونی نباید به این برداشت منجر شود که سیاست‌های تشویقی فرزندآوری در سال‌های اخیر به افزایش باروری در مناطق مورد نظر انجامیده‌اند. او در این باره گفت: «این وضعیت می‌تواند نشان‌دهنده آن باشد که سیاست‌های جمعیتی طی پنج سال گذشته، برخلاف انتظار سیاست‌گذار، عمل کرده‌اند. جمعیت‌شناسان همواره هشدار می‌دادند که آثار این سیاست‌ها، حتی در شکل محدود آن‌ها، بیشتر در لایه‌های پایین اجتماعی ظاهر خواهد شد. در عمل نیز می‌بینیم که این سیاست‌ها در مناطقی اثر می‌گذارند که باروری در آن‌ها همچنان بالاتر است، نه لزوما در مناطقی که با کاهش شدید باروری روبه‌رو هستند.»
او با اشاره به وضعیت گیلان و مازندران ادامه داد: «این استان‌ها سال‌هاست، بیش از دو دهه، از باروری پایین رنج می‌برند و با سرعت در حال سالخورده‌شدن هستند. مازندران نیز در شمار سالخورده‌ترین استان‌های ایران قرار دارد. انتظار می‌رفت سیاست‌گذار از طریق سیاست‌های جمعیتی، از کاهش بیشتر باروری در چنین مناطقی جلوگیری کند.»
حسینی با اشاره به قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت گفت: «در این قانون نیز پیش‌بینی شده است که بسته‌های تشویقی در شهرستان‌ها و مناطقی از کشور که باروری آن‌ها در سطح مشخصی قرار دارد، اجرا شود و در مناطقی که باروری از حد معینی بالاتر است، این بسته‌ها به همان شکل اعمال نشود. با این حال، در عمل با وضعیتی مواجهیم که نتیجه با انتظار سیاست‌گذار همخوانی ندارد.»
یکی دیگر از پرسش‌های مطرح‌شده در این گفت‌وگو، افزایش سن فرزندآوری و پیامدهای آن برای ساختار جمعیت ایران بود. حسینی در پاسخ به این پرسش که میانگین سن فرزندآوری در کشور به چه سطحی رسیده و این تغییر چه پیامدهایی می‌تواند داشته باشد، گفت: «در سال‌های اخیر، سیاست‌های متناقضی به‌صورت پی‌درپی اجرا شده است. تصور نمی‌کنم میانگین سن مادری در کشور اکنون کمتر از ۲۸ سال باشد؛ به نظر می‌رسد این میانگین بالاتر رفته است با این وجود که آمارها قطره‌چکانی شده است.»
او ادامه داد: «با توجه به تغییرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و همچنین تغییر ارزش‌ها و هنجارهای مرتبط با باروری، انتظار می‌رود میانگین سن مادری، یعنی سنی که مادران به‌طور متوسط فرزندان خود را به دنیا می‌آورند، افزایش یافته باشد. شواهد نیز این روند را نشان می‌دهند.»
حسینی با اشاره به کاهش تعداد تولدها به کمتر از یک میلیون مورد در سال، این روند را نشانه‌ای از ضرورت بررسی مجدد سیاست‌های جمعیتی دانست و گفت: «این وضعیت نشان می‌دهد که سیاست‌ها ممکن است نتیجه معکوس داشته باشند. نمی‌توان برای دلخوش‌کردن به نتایج سیاست‌ها، صرفا به افزایش تعداد فرزندان در میان خانواده‌هایی استناد کرد که از قبل سه فرزند و بیشتر داشته‌اند و این را نشانه موفقیت دانست. مسئله اصلی این است که آیا سیاست‌ها توانسته‌اند الگوی فرزندآوری را در میان زوج‌هایی که فرزندی ندارند یا تنها یک فرزند دارند، تغییر دهند یا خیر.»
او افزود: «هدف اصلی این سیاست‌ها باید افزایش فرزندآوری در میان زوج‌ها و خانواده‌هایی باشد که بدون فرزند هستند یا یک فرزند دارند؛ اما اگر در این گروه‌ها تغییری رخ ندهد و سهم خانواده‌های بدون فرزند یا تک‌فرزند در طول زمان افزایش پیدا کند، این موضوع می‌تواند نشانه‌ای از ناکارآمدی سیاست‌های جمعیتی باشد. افزایش تعداد فرزندان در خانواده‌هایی که پیش‌تر نیز فرزندان بیشتری داشته‌اند، به‌تنهایی به معنای موفقیت سیاست‌های تشویقی نیست.»
در بخش پایانی گفت‌وگو، از حسینی پرسیده شد که ادامه سیاست‌های فعلی جمعیتی، کشور را به کدام سمت خواهد برد. او با تاکید بر اهمیت تجربه‌های بین‌المللی گفت: «انتظار افزایش باروری، حتی با ارائه بهترین بسته‌های تشویقی فرزندآوری، انتظاری نادرست است. تجربه جمعیت‌شناختی و اجرای سیاست‌های جمعیتی در مناطق مختلف جهان نشان داده است که وقتی باروری به زیر سطح جایگزینی کاهش پیدا می‌کند و بیش از دو دهه در این سطح باقی می‌ماند، انتظار افزایش دوباره باروری، حتی به میزان چند دهم فرزند، واقع‌بینانه نیست.»
او ادامه داد: «به‌جرئت می‌توانم بگویم که بهتر بود سیاست‌گذار از همان ابتدا به سراغ سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد و نظرات کارشناسی می‌رفت؛ همان چیزی که جامعه‌شناسان و جمعیت‌شناسان همواره بر آن تاکید کرده‌اند. اگر شرایطی فراهم شود که این موج انبوه جمعیتی که در عرصه ازدواج قرار دارد، انگیزه تشکیل خانواده پیدا کند، می‌توان انتظار داشت که باروری تا حدی افزایش پیدا کند یا دست‌کم از کاهش بیشتر آن جلوگیری شود.»
حسینی با اشاره به تجربه کشورهایی مانند کره جنوبی گفت: «تجربه کشورهایی مانند کره جنوبی نشان می‌دهد که باروری حتی می‌تواند به سطوح بسیار پایین‌تری کاهش پیدا کند. در آن شرایط، جامعه ممکن است به سمت سقوط جمعیتی حرکت کند؛ وضعیتی که در آن تعداد تولدهای سالانه برای جبران کاهش جمعیت ناشی از مرگ‌ومیر و مهاجرت کافی نیست و در نتیجه، رشد جمعیت به‌تدریج منفی می‌شود.»