عصر ایران؛ احمد آمانی- تفاوت در شیوه ارتکاب قتل از سوی زنان و مردان را نمی‌توان صرفاً با ویژگی‌های فردی و روان‌شناختی توضیح داد. موقعیت اجتماعی، روابط قدرت، احساس امنیت و میزان اعتماد به نهادهای قانونی نیز می‌توانند موضوع بررسی باشند؛ هرچند ارتباط میان این عوامل و انتخاب روش ارتکاب قتل، فرضیه‌ای است که برای اثبات آن به شواهد تجربی نیاز داریم.
محمد غمخوار، خبرنگار حوزه حوادث و جنایی، در گفت‌وگویی با شبکه ایران اظهار کرده است که زنان در ایران بیشتر با نقشه قبلی و حساب‌شده دست به قتل می‌زنند و کمتر از چاقو به عنوان ابزار قتل استفاده می‌کنند. او برای نمونه به پرونده کلثوم اکبری و مسموم‌کردن شوهرانش اشاره کرده است. برای بررسی دقیق‌تر این اظهارنظر، ابتدا باید به پژوهش‌های مربوط به رفتار زنان و مردان مرتکب قتل در کشورهای دیگر پرداخت و دید آیا می‌توان نقاط مشترکی میان یافته‌های این مطالعات و گفته‌های غمخوار پیدا کرد؛ البته چنین مقایسه‌ای به تنهایی برای تأیید این ادعا کافی نیست و بررسی داده‌های پرونده‌های ایران نیز ضرورت دارد.
در چین و آلمان، پژوهش‌های مربوط به مسموم‌سازی‌های جنایی نشان داده‌اند که زنان در میان مرتکبان این دسته از قتل‌ها سهم قابل‌توجهی دارند. این یافته می‌تواند برای بررسی فرضیه استفاده از روش‌های برنامه‌ریزی‌شده در برخی پرونده‌ها نقطه شروعی باشد، اما به خودی‌خود ثابت نمی‌کند که زنان در مجموع بیشتر از مردان برای قتل برنامه‌ریزی می‌کنند.
در کره جنوبی نیز پژوهشی درباره قتل‌های ارتکابی زنان و مردان، تفاوت‌هایی را در انتخاب قربانی، محل وقوع جرم، رفتار در صحنه و نوع سلاح گزارش کرده است. از سوی دیگر، مطالعه‌ای درباره زنان قاتل در ایالات متحده، با استفاده از داده‌های اف‌بی‌آی در فاصله سال‌های ۱۹۷۶ تا ۲۰۰۷، تفاوت‌هایی را در الگوهای استفاده از سلاح میان زنان سفیدپوست و سیاه‌پوست گزارش می‌کند. در این مطالعه، استفاده از سلاح گرم در میان زنان سفیدپوست بیشتر گزارش شده است.
در میان تمام این پژوهش‌ها، میان صحبت های محمد غمخوار و نتایج پژوهش مقایسه بین زنان قاتلِ سفیدپوست و سیاه پوست آمریکا نقطه مشترک عجیبی به چشم می خورد.
هم زنان سیاه پوست و هم زنان ایرانی از سوی عرف جامعه و قوانین کشوری با تبعیض روبرو هستند.
این تبعیض‌ها پرسشی مهم‌تر از انتخاب ابزار قتل یا شیوه به قتل رساندن، پیش می‌کشند: آیا موقعیت اجتماعی افراد، میزان برخورداری آنان از حمایت قانونی و اعتمادشان به نهادهای عدالت می‌تواند بر نحوه مواجهه با تعارض‌ها و تصمیم‌های پرخطر اثر بگذارد؟
شفاف تر: آیا تبعیض‌های عرفی و قانونی می تواند در انتخاب نحوه و اجرای جرم تاثیر داشته باشد؟
در این نقطه می‌توان از نظریه به رسمیت‌شناسی اکسل هونت، فیلسوف آلمانی معاصر برای صورت‌بندی یک پرسش اجتماعی استفاده کرد.
یاسمین ماکوئی و حسین مصباحیان در مقاله «اکسل هونت و اخلاق به رسمیت‌شناسی: موانع و امکانات» که در سال ۱۴۰۱ در مجله پژوهش‌های فلسفی منتشر شده، به مبانی اخلاقی نظریه هونت و نقش به رسمیت‌شناخته‌شدن افراد در روابط اجتماعی می‌پردازند. در این چارچوب، برخورداری از حقوق برابر و به رسمیت‌شناخته‌شدن فرد به عنوان عضوی آزاد و برابر از جامعه، اهمیتی اساسی دارد. بر این اساس، اگر زنان یا گروه‌های اجتماعی خاص در قانون یا عرف از موقعیتی نابرابر برخوردار باشند، می‌توان پرسید این نابرابری چه تأثیری بر احساس امنیت، اعتماد به نهادهای اجتماعی و ارزیابی آنان از پیامدهای رفتارشان می‌گذارد. از این منظر، تفاوت‌های گزارش‌شده در شیوه ارتکاب قتل زنان و مردان را می‌توان نه صرفاً از منظر ویژگی‌های فردی، بلکه به‌عنوان مسئله‌ای برای بررسی رابطه میان موقعیت اجتماعی، حقوق برابر و الگوهای رفتاری نیز مطالعه کرد؛ هرچند اثبات چنین رابطه‌ای به شواهد تجربی مستقل نیاز دارد.
این چارچوب نظری به معنای آن نیست که محرومیت از حقوق برابر یا تجربه تبعیض، به خودی‌خود به خشونت یا قتل منجر می‌شود. مسئله این است که آیا احساس ناامنی، تجربه بی‌عدالتی یا بی‌اعتمادی به حمایت نهادی می‌تواند در کنار عواملی چون روابط شخصی، انگیزه، فرصت و شرایط وقوع جرم، در شکل‌گیری برخی الگوهای رفتاری نقش داشته باشد؟ همچنین باید میان برنامه‌ریزی برای ارتکاب جرم و احساس امنیت تفاوت گذاشت؛ برنامه‌ریزی ممکن است از عوامل متعدد ناشی شود و به تنهایی نشانه اعتماد یا بی‌اعتمادی فرد به نظام عدالت نیست.
برای مثال اگر یک مرد در جامعه ما مرتکب قتل شود بسیار راحت‌تر می تواند دیه مقتول را به نسبت یک زنِ قاتل تهیه کند. همین احساس امنیت که عرف و قوانین پشت سر منِ مرد است، می تواند من را در انجام در ارتکاب بی پرواتر کند، اما یک زن چون می دانند که چه گرفتاری تودرتوی در انتظار اوست، بسیار محافظه‌کارتر انجام و محقق کردنِ قتل را پیش می برد. همچنان که، یک زن سفیدپوست با علم بر اینکه جامعه پشت اوست، راحت‌تر دست به اسلحه گرم می زند تا یک زن سیاه‌پوست، زمانی که آگاه است بخش بزرگی از عرف جامعه برضد اوست.
فیلم دیدنی "تلما و لوئیز" ساخته ریدلی اسکات نیز می‌تواند دریچه‌ای روایی برای تأمل در این مسئله فراهم کند. در فیلم، تجربه خشونت و ترس از آنکه نهادهای قانونی گفته‌های این دو زن را باور نکنند، به بی اعتمادی و احساس گرفتارشدن در موقعیتی بی راه‌حل دامن می‌زند. در بخش پایانی، آن‌ها نه می‌خواهند به موقعیت پیشین خود بازگردند و نه به عدالت و امکان برخورداری از فرصتی دوباره اطمینان دارند، یعنی ما با ترکیبی از جهش از بند موقعیت بد گذشته و ترس از عدم اجرای عدالت روبرو هستیم، موقعیتی که جز خودکشی و قتل نفس خویش، گریز دیگری جلوی پای "تلما و لوئیز" قرار نمی دهد. تصمیم نهایی شخصیت‌ها مبنی بر پرت کردن خود با ماشین از دره، تصویری تراژیک از محدودشدن افق انتخاب در تجربه آنان است. اهمیت فیلم در این بحث، نه اثبات یک الگوی واقعی جرم، بلکه طرح این پرسش است که تجربه بی‌عدالتی و فقدان اعتماد به نهادها چگونه می‌تواند در ادراک فرد از انتخاب‌های پیش رو اثر بگذارد و در موضوع ما؛ حتی در نحوه انتخاب ارتکاب به قتل هم تاثیرگذار باشد؟
بی شک، رفع حس ناامنی ناشی از نبود حمایت قانونی و زدودن تبعیض، به خودی‌خود جرم را از بین نمی‌برد؛ چون ریشه‌های جرم در عوامل اقتصادی، خانوادگی و سیاسی نیز نهفته است. اما این تغییر می‌تواند یک نگاه غلط و آسیب‌زا را در جامعه کاهش دهد: این نگاه عبوس و بن‌بست‌زده که زنان ذاتاً نیرنگ‌بازترند و قتل را پیچیده‌تر و پنهان‌کارانه‌تر انجام می‌دهند. در واقع، اگر زنان از حمایت قانونی و اجتماعی برابر برخوردار باشند، ممکن است کمتر مجبور شوند برای پنهان‌کاری و محافظت از خود راه‌های پیچیده‌تری برای انجام جرم انتخاب کنند؛ اما این به معنای ریشه‌کن‌شدن جرم نیست، بلکه به معنای از بین رفتن یک کلیشهٔ ناعادلانه دربارهٔ زنان است.
منابع:
۱. بررسی مسموم‌سازی‌های جنایی در چین
لینک پژوهش: [https://doi.org/10.1016/j.legalmed.2023.102317](https://doi.org/10.1016/j.legalmed.2023.102317?utm_source=chatgpt.com)
۲. تحلیل نظام‌مند قتل‌های ناشی از مسموم‌سازی در آلمان
لینک پژوهش: [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13053436/](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13053436/?utm_source=chatgpt.com)
۳. بررسی تفاوت‌های جنسیتی در الگوهای قتل در کره جنوبی
لینک پژوهش: [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29121814/](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29121814/?utm_source=chatgpt.com)
۴. زنان مرتکب قتل جنسی: بررسی تفاوت‌های نژادی در فرایند ارتکاب جرم در آمریکا
لینک پژوهش: [https://doi.org/10.1016/j.forsciint.2013.09.011](https://doi.org/10.1016/j.forsciint.2013.09.011?utm_source=chatgpt.com)
۵. اکسل هونت و اخلاق به‌رسمیت‌شناسی: موانع و امکانات
نویسندگان: یاسمین ماکوئی و حسین مصباحیان نشریه: مجله پژوهش‌های فلسفی، سال ۱۴۰۱، دوره ۱۶، شماره ۳۸، صفحات ۵۸۳ تا ۶۱۵.
لینک مقاله: [https://philosophy.tabrizu.ac.ir/article_13265.html](https://philosophy.tabrizu.ac.ir/article_13265.html?utm_source=chatgpt.com)