سر ظهر یک روز بارانی در آبان ماه امسال، مردانی که در مغازه‌هایشان منتظر مشتری و فروش اجناسشان نشسته بودند، انتظار نداشتند کسی وارد محل کارشان شود و از آن‌ها درباره خشونت علیه زنان بپرسد. اما سراغ آن‌ها رفتیم تا درباره این موضوع و نحوه تفکرشان نسبت به آن حرف بزنند. بیشتر مردانی که در این گزارش با آن‌ها گفت‌وگو شد، با خشونت علیه زنان مخالف بودند و یکی از مصاحبه‌شوندگان هم البته از تناقض و فاصله میان باورها و رفتار روزمره آدم‌ها نسبت به این موضوع سخن گفت.
به گزارش اعتماد، منظور از خشونت علیه زنان در این گزارش فقط خشونت فیزیکی نیست و رفتارهایی مانند تحقیر، تهدید، خشونت کلامی و روانی، کنترل‌گری و محدود کردن آزادی‌های فردی و اقتصادی را هم شامل می‌شود؛ اما آنچه در ادامه می‌آید، روایت و برداشت شخصی این چند نفر از این مساله است. در یکی از خیابان‌های غربی تهران سه مرد در یک خرازی نشسته‌اند و دو نفر از آن‌ها که جوان‌تر هم هستند در برابر سوال‌هایی که درباره خشونت علیه زنان پرسیده می‌شود، می‌گویند؛ ما فقط می‌دانیم باید به زن‌ها احترام متقابل گذاشت و جملاتی از این قبیل.
«نباید سر زن داد زد، نباید باهاش برخورد بد کرد.» توضیح بیشتری ندارند. مرد بعدی بیرون مغازه و در پیاده‌رویی که آسمان و بارانش را سایه‌بان گرفته، می‌گوید که اصلا نمی‌داند باید در این باره چه بگوید. سرش را برمی‌گرداند و مثل برق دور می‌شود. نفر بعدی پشت دخل مغازه پلاستیک‌فروشی نشسته. سوال را می‌شنود چشم‌هایش گرد می‌شود و بعد سرش را پایین می‌اندازد. «اینقدر دغدغه دارم که اصلا به این موضوعات فکر نمی‌کنم. ببخشید اما وقت خودتان را هدر ندهید.»
جلوتر کسی که پشت قفسه‌های لوازم آرایش و کنار بخاری برقی کوچک داخل مغازه نشسته و انگشت‌های استخوانی‌اش را به دور لیوان بزرگ سفید و سیاهش قفل کرده، سوال را که می‌شنود چشم‌هایش برق می‌زند و بعید است که این برق، برق خوشحالی باشد. «بله خانم صحبت می‌کنم.» یک پسر لاغراندام جوان است که ۲۵ سال دارد و از ۸ سالگی کار کرده. کلاس دوازدهم با معدل ۱۸ و ۷۵ صدم به خاطر شرایط زندگی ترک تحصیل کرده و وقتی ده سال داشته است مادر و پدرش از هم جدا شده‌اند. از جایش بلند می‌شود و می‌گوید: «خواهش می‌کنم بیایید روی صندلی بشینید.» بعد یک صندلی برای خودش جلو می‌آورد و می‌نشیند. «۲۵ سال عمر کردم و از ۸ سالگی هم کار کردم… تو این سال‌ها متوجه شدم فضای جامعه ما باعث این اتفاق شده است. جایگاه زن در اجتماع تعریف نشده و خانواده‌ها هم این آموزش را به بچه‌ها نمی‌دهند که چطور باید با یک زن برخورد کنند.»
*منظور شما قانون و عرف هم هست؟
بله، دقیقا. در خارج از کشور مثلا ترکیه هم خشونت علیه زنان هست ولی کمتر.
*به نظر شما چرا کمتر است؟
آنجا قانون هست، اما اینجا نه خودمان رعایت می‌کنیم و نه کسانی که راس کار هستند. اگر اینجا به زنی آزار برسد و برای شکایت به دادگاه یا پاسگاه برود به او می‌گویند لباس درست بپوش که کسی نگاه چپ و دست درازی به شما نداشته باشد ولی این‌طور نیست و زنان با چادر یا بدون چادر با آزارها مواجه می‌شوند.
*تا به حال در خانواده یا حتی در خیابان شاهد اعمال خشونت علیه زن یا زنانی بوده‌اید؟
پدرم، مادرم را کتک می‌زد. آن زمان هشت، ۹ ساله بودم و هر وقت که از بیرون و محل کار به خانه می‌رسیدم صورت و بدن مادرم سیاه و کبود بود. ناراحت می‌شدم، اما بچه بودم و نمی‌توانستم کاری انجام دهم. من در سختی بزرگ شده‌ام و این موضوع برایم مهم است و دوست ندارم هیچ کس سختی ببیند شاید اگر در ناز و نعمت بزرگ می‌شدم این‌طور نبودم.
*اگر ببینید زنی را جلوی چشم شما مورد خشونت قرار می‌دهند چه می‌کنید؟
صد درصد برخورد می‌کنم.
*به نظر شما مردها تا چه اندازه در بازتولید خشونت علیه زنان نقش دارند؟
مردها در همه جای دنیا می‌خواهند نشان دهند که قدرت دست آن‌هاست و نصف این مشکلات هم گردن مردهاست، چراکه این مردها هستند که باید امنیت را برای زنان فراهم کنند.
*پیشنهاد شما برای توقف این چرخه چیست؟
اول باید فرهنگ‌سازی شود. مثلا شما اگر بخواهید چیزی را برای اولین‌بار وارد این مملکت کنید در حالی که مردم آن را تجربه نکرده‌اند یک دفعه به کشور شوک وارد می‌شود و در آن افراط صورت می‌گیرد. ما در کشوری هستیم که تمدن داریم، اما نمی‌توانیم حتی فرهنگ‌سازی کنیم تا آدم‌ها پوست موز را روی سطح خیابان نیندازند. آموزش و پرورش هم فقط روی حفظیات کار می‌کند.
*از آنجایی که قوانین در ایران چه درباره ازدواج، دیه و حتی ارث از نظر گروهی از زنان، مردانه است و همین قوانین ممکن است به نوعی اثراتی در جامعه داشته باشد برای برابر کردن حقوق خود با زنان، چه کاری می‌توانید انجام دهید؟
برابر بودن در همه چیز قشنگ است مثلا عشق اگر دوطرفه باشد قشنگ‌تر است تا از یک طرف باشد. زنان در جامعه ما می‌توانند خیلی قشنگ‌تر زندگی کنند. بیشتر اندیشمندان و افراد مستعد کشور ما زنان هستند و می‌روند در آنجا تحصیل می‌کنند و کار خود را ادامه می‌دهند. چیزی که از دستم بر می‌آید، این است که فعلا از خودم شروع کنم و اگر ازدواج کردم حقوق همسرم را با خودم برابر کنم.
*الان با پدر ارتباط دارید؟
بله، بالاخره پدرم است. حالا احساس پشیمانی دارد و می‌گوید دست خودم نبوده است. می‌گوید رفتاری که از پدرم می‌دیدم فکر می‌کردم درست است و آن را روی همسرم هم پیاده می‌کردم. این هم باز از فرهنگ‌سازی می‌آید.
*اما درباره شما این صادق نبوده…
من خودم هم می‌خواستم نمی‌توانستم. همان زمان که رنج‌های مادرم را می‌دیدم، می‌گفتم بزرگ که شدم با همسرم این کار را نمی‌کنم و مادرم طوری من را تربیت کرد که بتوانم در این مملکت مفید باشم.
دو، سه مغازه آن طرف‌تر مردی میانسال که به گفته خودش شصت‌ساله است و تحصیلات سیکل دارد، پشت میز سیاه رنگ داخل مغازه نشسته و به آن یک مشتری که ظروف چینی را در دستانش جابه‌جا می‌کند، چشم دوخته. سوال‌ها را با حوصله و البته خیلی کوتاه و مختصر جواب می‌دهد. یک دختر و یک پسر جوان دارد و می‌گوید که اول از همه خودش برابری را در خانه میان پسر و دخترش اعمال کرده: «اتفاقا امروز یک کلیپ دیدم که مردی همسرش را زده بود و لت و پار کرده بود. همیشه این صحنه‌ها ناراحتم می‌کند. همه این اتفاقات در جامعه به خانواده برمی‌گردد. من تا به حال ندیدم مثلا مردی یک زن را مورد خشونت قرار دهد ولی اگر ببینم حتما جلو می‌روم و نمی‌گذارم.»
او معتقد است بیشتر از همه، مردهای جامعه در بازتولید خشونت علیه زنان نقش دارند. «مردانی که چنین رفتاری دارند باید حتما به روانپزشک و روانشناس مراجعه کنند و تحت درمان قرار بگیرند. متاسفانه قانون هم طوری نوشته شده که اگر یک مرد، مرتکب قتل و خشونت علیه همسر خود شده باشد، می‌تواند با یک اتهام ناموسی از مجازات شانه خالی کند، بنابراین حتما باید در این قوانین تجدیدنظر و برابری صد درصد اعمال شود.»
در ادامه مسیر دو نفر دیگر با چشم‌ها و صورت‌های پف کرده و خواب‌آلوده در حالی که تازه قفل کرکره بازار بی‌رمقشان را باز کرده‌اند، جواب می‌دهند که نظری در این باره ندارند. بعد اما دو برادر ۳۹ و ۴۵ساله که هر کدام یک میز جداگانه در دو سوی یک مغازه اسباب‌بازی‌فروشی دارند، به‌طور اشتراکی سوال‌ها را پاسخ می‌دهند. یکی لیسانس اقتصاد دارد و دیگری که برادر بزرگ‌تر است، دیپلم دارد. برادر بزرگ‌تر می‌گوید: «دلیل خشونت‌ها این است که دخترها در سن پایین ازدواج می‌کنند.»
برادر کوچک‌تر اما «نه» می‌آورد و در ادامه کلامش به تاثیر پدر خانواده در تربیت پسرها اشاره می‌کند: «۸۰ درصد رفتار پدر موثر است، البته اقتصاد هم تاثیر دارد، اما بیشتر تربیت موثر است.» او می‌گوید که وقتی در مواجهه با رفتارهای خشونت‌آمیز دیگران با یک زن قرار گرفته است هم سعی کرده به قول خودش «طرف ضعیف» را بگیرد. «صد درصد مداخله می‌کنم اگر در همسایگی‌ام هم متوجه شوم زنی توسط همسرش مورد ضرب و شتم قرار می‌گیرد، می‌روم در خانه‌شان را می‌زنم، اگر حل شد که شد اگر هم نشد با ۱۱۰ تماس می‌گیرم.»
در ادامه از فیلم‌های قرمز، دو زن و مخصوصا ملی و راه‌های نرفته‌اش یاد می‌کند که رفتارهای آزارگرانه جمشید هاشم‌پور در نقش پدر خانواده با افسر اسدی در نقش مادر در دوران جوانی در بازتولید خشونت در زندگی و رفتار کل خانواده موثر بوده است. «ملی دختر خوبی بود، اما خانواده خودش و بیشتر پدر و برادرش هم در خانه به او ظلم می‌کردند.»
البته در ابتدا قبول ندارد که قوانین یکجانبه در ازدواج مثل حق طلاق و حضانت در بازتولید خشونت علیه زنان نقش دارد، اما در نهایت می‌گوید: «درست است، در آن زندگی، اعتماد به نفس زن پایین می‌آید.» برادر بزرگ‌تر اینجا بحث را ادامه می‌دهد: «زن ضعیف است و قانون باید در همه موارد جانب زن را بگیرد تا او هم در زندگی دلگرمی داشته باشد.»
و برادر کوچک‌تر دوباره رشته کلام را به دست می‌گیرد: «البته، فاصله حرف تا عمل زیاد است. خودم مرد قلدری هستم، رفقایم هم این را می‌گویند و خانمم این را می‌داند. الان شاید در کلام به شما این حرفهای روشنفکرانه را بزنم، اما در عمل باید قرار بگیرم. برایم پیش آمده رفتم خانه، سر موضوعی بحث کردم و سر خانمم حتی داد زدم، اما بعد که به خودم آمدم، گفتم؛ این چه کاری بود من کردم. بعد از دلش در آوردم.» به عنوان مردانی که قانون در بیشتر مواقع حق را به آن‌ها داده، حاضر هستید که جهت برابر کردن حقوق زن و مرد-و نه البته محول کردن یکجانبه- حرکت کنید؟ برادر بزرگ‌تر معتقد است که همه چیز باید در قانون برابر باشد، اما برادر کوچک‌تر نظر دیگری دارد: «این را زمانی می‌توانیم قبول کنیم که کشور در همه چیز برابری داشته باشد. نه من در ایران این کار را نمی‌کنم. مثلا در ازدواج اگر مهریه را بردارند من به پسرم یاد می‌دهم تا نصف هر چه در زندگی دارد را به خانمش بدهد.»
جست‌وجو اما در همین جا متوقف نمی‌ماند. از چند روز قبل یک بحث مجازی در این باره با چند نفر دیگر آغاز شد و حالا زمان جمع‌بندی آن است. حبیب احسنی‌پور یکی از همین افراد و خبرنگار است که می‌نویسد: خشونت علیه زنان در جامعه نشات گرفته از نگاه بسته مرد به زن است و همچنین تفکرات نادرست برخی افراد سیاسی و فرهنگی که دوست ندارند زنان ما در مسیر توسعه پیشقدم باشند. «این تفکر به شکل خشونت بروز می‌کند که می‌تواند شامل انواع خشونت‌های کلامی، جسمی و ذهنی باشد.»
او پیش از این در محیط کار و زندگی، بیشتر از خشونت فیزیکی علیه زنان، شاهد اعمال خشونت‌های کلامی به شکل تحقیر نسبت به آنان بوده است و می‌گوید که مردان در بازتولید این خشونت خیلی موثرند. «اگر مردان نپذیرند زنان چه جایگاهی دارند، دست به خشونت علیه آن‌ها می‌زنند و اگر بپذیرند جایگاه زنان را، قطعا همراه و حامی خواهند بود.» او برای تغییر نگاه مردان در جامعه، گفت‌وگو را پیشنهاد می‌دهد. «باید نشست‌ها و برنامه‌هایی را تهیه کنیم که یک طرف آن مردان مخالف زنان و آن طرف هم مردان همراه زنان باشند. صحبت و بحث و…، راهکار تغییر تفکر نادرست علیه زنان است.»
محسن سلیمانی‌فاخر، منتقد سینما و کنشگر اجتماعی هم نظر خود را این‌طور بیان می‌کند: «خشونت علیه زنان محدود به محیط یا طبقه اجتماعی خاصی نیست. هر جا زمینه سوءاستفاده از قدرت، موقعیت، اعتماد یا نیاز دیگری فراهم باشد، امکان شکل‌گیری خشونت وجود دارد؛ چه در روابط شخصی، چه محیط‌های کاری، شرکت‌های خصوصی یا حتی نهادهای دولتی. زمانی تصور می‌شد این اتفاقات بیشتر در محیط‌های خصوصی رخ می‌دهد، اما امروز می‌بینیم هیچ فضایی از آن مصون نیست. به نظرم ریشه اصلی این خشونت در نابرابری قدرت، نگاه مالکانه به زنان، ضعف نظارت و مهم‌تر از همه، احساس مصونیت از پاسخگویی و مجازات است.»
او اخیرا شاهد بوده است که یکی از همکارانش هنگام مراجعه برای دریافت خدمات روانشناختی، از سوی یک روانشناس شناخته شده مورد خشونت بدنی و تعرض قرار گرفته و نکته تلخ‌تر از نظر او این است که چنین اتفاقی در فضایی رخ داده که باید محل امنیت، اعتماد و حمایت باشد. «شهرت و جایگاه حرفهای هیچ کس نباید به سپری برای پنهان کردن رفتارهای آسیب‌زننده تبدیل شود. در چنین شرایطی، مهم‌ترین واکنش، حمایت از فرد آسیب‌دیده، شنیدن روایت او بدون قضاوت و فراهم کردن امکان پیگیری امن است.»
این منتقد سینما هم نقش مردان را در بازتولید یا مقابله با خشونت علیه زنان بسیار مهم می‌داند. «این نقش فقط به افرادی که مستقیما خشونت را اعمال می‌کنند، محدود نمی‌شود؛ مردانی که در برابر خشونت سکوت می‌کنند، آن را توجیه می‌کنند یا عادی جلوه می‌دهند نیز در تداوم این چرخه سهم دارند. در عین حال، واکنش زنان نیز در تغییر این فرهنگ موثر است؛ نه از جهت مسوولیت داشتن در قبال خشونت، بلکه از این جهت که گاهی به دلیل ترس یا ملاحظات اجتماعی، رفتارهای خشونت‌آمیز را تحمل یا عادی‌سازی می‌کنیم. مسوولیت خشونت با خشونت‌ورز است، اما مقابله با آن مسوولیتی اجتماعی و مشترک است.»
به اعتقاد او نقطه شروع در این زمینه، تغییر در خانواده است. «عشق، محبت و احترام باید از رابطه میان والدین به فرزندان منتقل شود. کودکی که احترام متقابل و محبت را در خانه تجربه می‌کند، تصویر سالم‌تری از روابط انسانی خواهد داشت. البته در کنار محبت، باید مفهوم رضایت، حریم شخصی و احترام به حقوق دیگران نیز آموزش داده شود. نظام آموزشی و جامعه هم باید برابری و مسوولیت‌پذیری را از کودکی نهادینه کنند، هیچ کس نباید به واسطه شهرت، قدرت یا جایگاه اجتماعی خود احساس مصونیت کند.»
کاوه، شهروند دیگری است که در برابر سوال اول هیچ پاسخی ندارد ولی شاهد خشونت علیه زنان بوده است و به قول خودش این خشونت‌ها البته آنقدری شدید نبوده است. «در واکنش طرف را نصیحت کردم. مردها نقش اصلی را در این زمینه دارند. رفتار پدر با دخترها در منزل کاری می‌کند که پدیده خشونت علیه زنان به وجود بیاید. پدری که در خانه می‌خواهد خود را با ابهت جلوه دهد یا بداخلاق و زورگو است تصوری که از مرد در ذهن دخترش نهادینه می‌کند همین است و دختر که بزرگ می‌شود دنبال مردی است که زور بگوید و اگر مثلا زور نگوید ضعیف به نظر می‌رسد یا مرد نیست. برای پسرها هم این‌طور جا می‌افتد که باید زور بگویند و دختری که زور بالای سرش نباشد، خیانت می‌کند.»
او این سوال را مطرح می‌کند که اصلا چرا باید در مقطع ابتدایی ما تفکیک جنسیتی باشد و دانشگاه‌هایمان مختلط؟ بعد ادامه می‌دهد: «حالا اینکه برخی جریانات می‌خواهند دانشگاه‌ها را هم تفکیک کنند به کنار، ولی اگر مقطع ابتدایی مختلط بود و مدارس طوری بود که کودکان تعامل با یکدیگر را یاد بگیرند، فهم پسرها از دخترها، فهم عمومی نبود و می‌فهمیدند که همه دخترها مثل هم نیستند، می‌توانستند تصمیم درستی در ازدواج بگیرند تا بعد پشیمان نشوند، چراکه در این صورت فرد مثلا با رفقایش گفت‌وگو می‌کند و این جواب را می‌شنود که همه زن‌ها همین‌طور هستند و باید توی سر آن‌ها بزنید تا آدم شوند! از طرف دیگر خشونت علیه زنان با کلمه غیرت باکلاس شده است و مثلا بدرفتاری مرد با زن و دختر و خواهرش کلاس شده است و فکر می‌کند اگر این کار را کرد خیلی مرد است.» کاوه معتقد است که اصلاح قانون در این زمینه‌ها باید صورت بگیرد.
«قوانین ما از خیلی جهات مشکل دارد و آنجایی هم که مشکل ندارد مجریان درست عمل نمی‌کنند. من اگر زنی داشته باشم که نخواهد با من زندگی کند چطور می‌توانم با مهریه و حق طلاقم او را نگه دارم، بنابراین اگر ازدواج کنم همه این حقوق را برابر در نظر می‌گیرم.»
مخالفت با خشونت علیه زنان از نظر مردانی که در این گزارش با آن‌ها صحبت شد، امری بدیهی است و هر کدام به نسبت اطلاعات خود عواملی چون تربیت خانواده، رفتار پدر خانواده با همسر و فرزندان، قوانین و هنجارهای اجتماعی را در آن دخیل می‌دانستند. البته همچنان نظر آن چهار، پنج نفری که از پاسخ طفره رفتند را نمی‌دانیم و یکی از مصاحبه‌شوندگان هم صراحتا گفت که با وجود نظر منفی او یا بسیاری دیگر درباره خشونت علیه زنان، همچنان فاصله حرف تا عمل بسیار است و این مخالفت یا مشایعت در زندگی روزمره بیشتر خود را نشان می‌دهد.
بر اساس اخبار منتشر شده در رسانه‌ها، از اول شهریور تا پایان مهر ۱۴۰۵، دست‌کم ۳۸ زن و کودک توسط مردان نزدیک به خانواده خود کشته شده‌اند. از سوی دیگر آخرین گزارش وضعیت اجتماعی فرهنگی مرکز آمار ایران نشان می‌دهد که ۱۳ هزار و ۳۴۷ معاینه مربوط به زنان مدعی همسرآزاری جسمی در مراکز پزشکی قانونی در بهار ۱۴۰۵ ثبت شده است و به تعبیری در این بازه زمانی هر روز ۱۴۳ زن برای معاینه مرتبط با همسرآزاری به پزشکی قانونی رفته‌اند ضمن اینکه ارقام نشان‌دهنده تعداد معاینات انجام شده است و لزوما نمی‌توان آن را معادل تعداد زنان خشونت‌دیده دانست. این ارقام، فارغ از موضعی که درباره خشونت بیان می‌شود، نشان می‌دهد مساله خشونت علیه زنان همچنان پابرجاست و مخالفت با آن، اگر از سطح کلمات به رفتار روزمره و مناسبات اجتماعی نرسد، به تنهایی برای تغییر این واقعیت کافی نیست.
شاید در نگاه نخست مطرح کردن این موضوع با مردان کمی عجیب به نظر برسد و این سوال را بپرسیم که اصلا ما چرا باید نظر مردان را در این باره بدانیم؟ زهرا اردکانی، پژوهشگر حوزه رسانه و زنان به این سوال پاسخ می‌دهد: «یکی از مزیت‌ها این است که در نهایت، مساله از انحصار موضوعی صرفا زنانه خارج می‌شود. وقتی زنان درباره این مسائل صحبت می‌کنند و مردان در این گفت‌وگو حضور ندارند، گویا زنان در یک دورهمی زنانه نشسته‌اند و صرفا با یکدیگر درباره مسائل خود صحبت می‌کنند و کسی هم صدای آن‌ها را نمی‌شنود. زمانی که مردان وارد این گفت‌وگو می‌شوند و درباره این مسائل صحبت می‌کنند، این فضای محدود تا حدی شکسته می‌شود.»
او معتقد است که علاوه بر این مردان می‌توانند زاویه دید متفاوتی نسبت به مساله داشته باشند و به جنبه‌هایی از موضوع اشاره کنند که شاید برای زنان، به دلیل تجربه زیسته متفاوت، چندان پررنگ نباشد یا کمتر مورد توجه قرار گرفته باشد. «در بسیاری از موارد که با مردان درباره این موضوعات گفت‌وگو کرده‌ام، با زاویه‌هایی مواجه شده‌ام که پیش از آن، به عنوان یک زن، چندان به آن‌ها توجه نداشتم. پس از گفت‌وگوها، هم آن مردان احساس کرده‌اند که از زاویه‌ای جدید به مساله نگاه می‌کنند و هم برای من امکان دیدن جنبه‌های تازه‌ای از موضوع فراهم شده است. بنابراین شکل‌گیری و تداوم چنین گفت‌وگویی، به خودی‌خود اتفاق مثبتی است و می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگوی جمعی درباره این مسائل فراهم کند.»
به گفته اردکانی تاثیر چنین فضایی بر زنان هم تا حدی به همین مساله بازمی‌گردد. «وقتی زنان صرفا در فضایی زنانه درباره مسائل خود صحبت می‌کنند، ممکن است احساس کنند در یک «آکواریوم زنانه» قرار گرفته‌اند، اما حضور مردان در گفت‌وگو باعث می‌شود زنان احساس کنند این مساله برای سایر اعضای جامعه نیز قابل درک است. در نتیجه، موضوع تا حدی از حالت تابو خارج می‌شود و به موضوعی عمومی و قابل فهم‌تر در جامعه تبدیل می‌شود. »