عصر ایران؛ مجله تصویری سلاح - نام ماتا هاری (Mata Hari) بیش از یک قرن است که با دنیای جاسوسی، رازهای جنگی و داستان های پر رمز و راز گره خورده است. او زنی هلندی بود که ابتدا با اجراهای متفاوت و رقص های شرقی در سالن های اشرافی اروپا به شهرت رسید، اما با آغاز جنگ جهانی اول نامش در پرونده ای جنجالی درباره جاسوسی برای آلمان مطرح شد. ماتا هاری در نهایت به اتهام خیانت و همکاری با دشمن در برابر جوخه اعدام فرانسه قرار گرفت؛ با این وجود، هنوز هم درباره میزان واقعی فعالیت های جاسوسی او و حتی عادلانه بودن محاکمه اش پرسش های بسیاری وجود دارد.
داستان زندگی او از آن جهت جذاب است که مرز میان واقعیت و افسانه در آن چندان روشن نیست؛ زنی که با ساختن هویتی متفاوت به شهرت رسید و سرانجام در یکی از پرتنش ترین دوره های تاریخ اروپا، به چهره ای نمادین در دنیای جاسوسی تبدیل شد.
ماتا هاری بالا سمت راست
ماتا هاری با نام اصلی مارگاریتا گرترویدا زله (Margaretha Geertruida Zelle) در 7 اوت 1876 در شهر لیوواردن هلند به دنیا آمد. او فرزند بزرگ خانواده ای نسبتا مرفه بود و پدرش صاحب کسب و کاری در زمینه تولید و فروش کلاه بود. دوران کودکی مارگاریتا در رفاه گذشت، اما ورشکستگی پدر و از هم پاشیدن خانواده، زندگی او را به کلی تغییر داد. مادرش نیز زمانی که مارگاریتا نوجوان بود درگذشت و او ناچار شد ادامه زندگی را در کنار بستگانش بگذراند.
در 18 سالگی، مارگاریتا به آگهی ازدواج یک افسر ارتش هلند پاسخ داد و با رودولف مک لئود (Rudolf MacLeod)، افسری که حدود 20 سال از او بزرگ تر بود، ازدواج کرد. این ازدواج در سال 1895 انجام شد و دو سال بعد، آن ها به هند شرقی هلند، یعنی اندونزی امروزی، رفتند.
این زندگی مشترک چندان خوشایند نبود. اختلافات زناشویی، مشکلات مالی و رفتار نامناسب همسرش به رابطه آن ها آسیب زد. این زوج صاحب دو فرزند شدند، اما پسرشان نورمن در سال 1899 و در حدود دو سال و نیمگی درگذشت. دلیل دقیق مرگ او همچنان با ابهاماتی همراه است. پس از بازگشت خانواده به هلند، مارگاریتا و رودولف در سال 1902 از یکدیگر جدا شدند. او در نهایت دخترش را نیز از دست داد و با مشکلات مالی و بدون پشتوانه جدی، راهی پاریس شد.
مارگاریتا در پاریس ابتدا تلاش کرد با کارهایی مانند مدلینگ و همراهی هنرمندان امرار معاش کند، اما موفقیت چندانی به دست نیاورد. سرانجام تصمیم گرفت هویتی تازه برای خود بسازد؛ هویتی که او را از یک زن معمولی هلندی به هنرمندی مرموز و متفاوت تبدیل می کرد.
او نام هنری ماتا هاری را انتخاب کرد؛ نامی با ریشه مالایی که معمولا به معنای «چشم روز» یا «چشم خورشید» ترجمه می شود. ماتا هاری خود را رقصنده ای شرقی معرفی می کرد که در معابد هند پرورش یافته و رقص های آیینی را از کودکی آموخته است. حتی داستان هایی درباره خانواده و پیشینه هندی خود تعریف می کرد، اما این روایت ها بخشی از شخصیت نمایشی و ساخته و پرداخته او بودند.
در 13 مارس 1905، اجرای او در موزه گیمه پاریس نقطه عطفی در زندگی حرفه ای اش شد. او با حرکاتی متفاوت، لباس های پر زرق و برق، جواهرات و پارچه های حریر و حجاب های لایه لایه روی صحنه ظاهر می شد و در جریان اجرا به تدریج پوشش خود را کنار می گذاشت. این سبک اجرا با سلیقه مخاطبان اروپایی آن دوره که به فرهنگ های شرقی و اجراهای به اصطلاح عجیب و غریب علاقه داشتند، هماهنگ بود.
ماتا هاری خیلی زود به یکی از چهره های پرطرفدار محافل هنری و اشرافی اروپا تبدیل شد. او در سالن های مشهور شهرهایی مانند پاریس، میلان و مونت کارلو اجرا داشت و با هنرمندان، بانکداران، اشراف و افسران نظامی ارتباط برقرار می کرد. شهرتش به اندازه ای بود که نام او به نمادی از جذابیت، تجمل و رمزآلودگی تبدیل شد.
با آغاز جنگ جهانی اول در سال 1914، شرایط زندگی ماتا هاری تغییر کرد. اجراهای هنری محدود شد و درآمد او که به شهرت و حضور در محافل اشرافی وابسته بود، کاهش پیدا کرد. از سوی دیگر، هزینه های زندگی و سبک پرخرج او همچنان ادامه داشت و مشکلات مالی بیشتری برایش ایجاد شد.
هلند در جنگ جهانی اول بی طرف بود و همین موضوع به ماتا هاری اجازه می داد نسبتا آزادانه در اروپا سفر کند. رفت و آمدهای او، ارتباط با افسران و مقام های نظامی کشورهای مختلف و آشنایی با چهره های بانفوذ، توجه سرویس های اطلاعاتی را جلب کرد.
در سال 1916، یک کنسول آلمانی در لاهه به او پیشنهاد همکاری اطلاعاتی داد. ماتا هاری این پیشنهاد را پذیرفت و در ازای آن 20 هزار فرانک دریافت کرد. گفته می شود او با نام رمز «H21» در شبکه اطلاعاتی آلمان ثبت شد. البته بعدها ماتا هاری ادعا کرد که پول را دریافت کرده، اما قصد نداشته اطلاعات مهمی در اختیار آلمان قرار دهد.
در همین دوره، سرویس اطلاعاتی فرانسه نیز به او توجه نشان داد. برخی روایت ها حاکی از آن است که ماتا هاری پیشنهاد همکاری با فرانسوی ها را هم پذیرفت و به این ترتیب در موقعیتی قرار گرفت که می توانست به عنوان یک مامور دوجانبه فعالیت کند. با این وجود، جزئیات دقیق همکاری های او و میزان اطلاعاتی که واقعا منتقل کرده، همچنان محل اختلاف است.
یکی از بخش های مهم پرونده ماتا هاری به ارتباطات او با ماموران آلمانی در مادرید مربوط می شود. سرویس اطلاعاتی فرانسه برخی پیام های مخابره شده آلمان را رهگیری و رمزگشایی کرد. در این پیام ها از ماموری با نام رمز H21 صحبت شده بود و فرانسوی ها به این نتیجه رسیدند که این مامور همان ماتا هاری است.
او در 13 فوریه 1917 در پاریس بازداشت شد. مقام های فرانسوی او را متهم کردند که برای آلمان جاسوسی کرده و اطلاعاتی را که از ارتباط با افسران و افراد بانفوذ به دست می آورده، در اختیار دشمن قرار داده است.
ماتا هاری در جریان بازجویی ها پذیرفت که از آلمانی ها پول دریافت کرده و با آن ها ارتباط داشته است، اما جاسوسی موثر برای آلمان را انکار کرد. او معتقد بود که همکاری اش با سرویس اطلاعاتی فرانسه نشان دهنده وفاداری اش به این کشور است.
محاکمه ماتا هاری در تابستان 1917 در دادگاه نظامی فرانسه برگزار شد. در آن زمان، جنگ شرایط دشواری برای فرانسه ایجاد کرده بود و افکار عمومی به شدت تحت تاثیر تلفات نظامی و ناکامی های جبهه جنگ قرار داشت.
دادستان ها او را به انتقال اطلاعات نظامی به آلمان متهم کردند و حتی مدعی شدند فعالیت هایش در مرگ هزاران سرباز فرانسوی نقش داشته است. با این وجود، شواهد مستقیمی که نشان دهد اطلاعات حیاتی و تعیین کننده ای از سوی او به آلمان منتقل شده، بسیار محدود بود.
ارتباطات عاشقانه ماتا هاری با افسران و مقام های نظامی نیز در دادگاه علیه او مطرح شد و زندگی شخصی اش به یکی از محورهای پرونده تبدیل شد. سرانجام، دادگاه نظامی او را مجرم شناخت و حکم اعدام صادر کرد.
بسیاری از پژوهشگران بعدی درباره اعتبار شواهد این محاکمه تردید کرده اند. برخی معتقدند ماتا هاری واقعا با شبکه های اطلاعاتی ارتباط داشته، اما نقش او در جاسوسی بسیار کوچک تر از چیزی بوده که دادستان ها ادعا می کردند. گروهی دیگر نیز او را قربانی فضای سیاسی و روانی فرانسه در روزهای دشوار جنگ می دانند.
در 15 اکتبر 1917، ماتا هاری در 41 سالگی در نزدیکی پاریس و در محوطه نظامی ونسن در برابر جوخه اعدام قرار گرفت. گزارش های تاریخی می گویند او حاضر نشد چشم بند بزند و تصمیم گرفت با سربلندی با مرگ رو به رو شود. برخی شاهدان نیز روایت کرده اند که پیش از شلیک سربازان، بوسه ای به سوی آن ها فرستاد.
با مرگ او، زندگی زنی که روزگاری در سالن های مجلل اروپا مورد تحسین قرار می گرفت، به شکلی تلخ پایان یافت. جسد او برای استفاده آموزشی به یک مرکز پزشکی سپرده شد و نامش به سرعت در روزنامه های اروپا و سپس در آثار ادبی و سینمایی مطرح شد.
با وجود شهرت گسترده ماتا هاری به عنوان یکی از مشهورترین جاسوسان زن تاریخ، شواهد تاریخی تصویر پیچیده تری از او ارائه می کنند. اسناد منتشر شده از پرونده های اطلاعاتی فرانسه و بریتانیا نشان می دهند که ارتباط او با ماموران اطلاعاتی واقعی بوده است، اما اثبات اینکه او اطلاعات نظامی مهمی در اختیار آلمان قرار داده یا تاثیر تعیین کننده ای بر روند جنگ داشته، دشوار است.
حتی برخی اسناد نشان می دهند که سرویس اطلاعاتی آلمان ممکن است از او به عنوان ماموری کم اهمیت استفاده کرده باشد و فرانسوی ها نیز در شرایط حساس جنگ، پرونده او را به نمادی از مقابله با جاسوسی دشمن تبدیل کرده باشند.
به همین دلیل، ماتا هاری را نمی توان بدون قید و شرط یک جاسوس حرفه ای و تاثیرگذار دانست. او ممکن است درگیر فعالیت های اطلاعاتی شده باشد، اما شهرتی که پس از مرگ به دست آورد، تا حد زیادی حاصل ترکیب زندگی پرحاشیه، محاکمه جنجالی و روایت های اغراق آمیز رسانه ها و آثار هنری بود.
امروزه ماتا هاری همچنان یکی از شناخته شده ترین چهره های تاریخ جاسوسی است؛ زنی که زندگی واقعی اش به اندازه افسانه هایی که پیرامون او ساخته شده اند، پرکشش و بحث برانگیز باقی مانده است.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور