عصر ایران ؛ مجید آریانژاد ــ وقتی ذهن افراد درگیر تأمین نیازهای اولیه و عبور از دشواری‌های زندگی است، طبیعی است که فرصتی برای خواندن و تأمل کمتر پیدا کنند. با این حال، باور دارم مطالعه می‌تواند فراتر از مرور واژه ها، ابزاری برای تقویت تاب‌آوری فردی و اجتماعی، افزایش آگاهی، بازسازی امید و مواجهه عقلانی‌تر با مسائل پیرامون مان باشد.
کتاب شاید نتواند به‌تنهایی از بار همه مشکلات جامعه بکاهد، اما می‌تواند به ما کمک کند مسائل را بهتر بفهمیم، کمتر اسیر آسیب های احتمالی شویم و راه‌های سنجیده‌تری برای زیستن و تغییر پیدا کنیم. گاهی در روزگاری که حال جامعه خوب نیست، بیش از همیشه به فرصتی برای اندیشیدن و فهمیدن از طریق مطالعه کردن نیاز داریم.
این حکایت، فارغ از صحت تاریخی آن، پرسشی مهم را مطرح می‌کند: آیا جامعه‌ای بدون پرورش اندیشه، آگاهی و تفکر انتقادی می‌تواند به توسعه پایدار برسد؟
بر اساس پیمایش آبان ۱۴۰۴ پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، تنها ۴۱٫۱ درصد پاسخ‌گویان ایرانی گفته‌اند کتاب می‌خوانند و میانگین مطالعه کتاب‌های غیردرسی برای کل افراد، روزانه ۱۰٫۹ دقیقه بوده است.
در مقابل، در پیمایش‌های جداگانه، ۷۵ درصد بزرگسالان آمریکایی و ۷۹ درصد کانادایی‌ها گفته‌اند در یک سال گذشته کتاب خوانده‌اند. در اتحادیه اروپا نیز این رقم بر اساس داده‌های سال ۲۰۲۲، ۵۲٫۸ درصد بوده است.
این آمارها به دلیل تفاوت روش و تعریف مطالعه، قابل مقایسه مستقیم نیستند؛ اما اهمیت فرهنگ کتاب‌خوانی را در جوامع مختلف نشان می‌دهند.
خواندن، شبکه‌های مرتبط با زبان، حافظه، توجه و تحلیل را در مغز فعال می‌کند. پژوهش‌های علوم اعصاب نشان داده‌اند که مطالعه فعالیتی پیچیده و چندبعدی است. خواندن ادبیات و داستان نیز می‌تواند در درک احساسات و دیدگاه دیگران مؤثر باشد.
از سوی دیگر، پژوهشی در نشریه Neurology نشان داده است افرادی که در طول زندگی فعالیت شناختی بیشتری داشته‌اند، به‌طور متوسط دیرتر علائم آلزایمر را تجربه کرده‌اند. البته این یافته به معنای پیشگیری قطعی از بیماری با کتاب‌خواندن نیست؛ بلکه اهمیت فعال نگه‌داشتن ذهن را یادآوری می‌کند.
مطالعه در کنار ورزش منظم، خواب کافی و سبک زندگی سالم، می‌تواند بخشی از مراقبت بلندمدت از مغز باشد و مغز بهتر بتواند به کمک ما در زمان دشواری ها باشد.
توسعه فقط ساخت نیروگاه، کارخانه، جاده و زیرساخت نیست؛ توسعه به انسان‌هایی آگاه، پرسشگر و توانمند در تحلیل و تصمیم‌گیری نیز نیاز دارد.
البته کتاب‌خوانی به‌تنهایی علت توسعه‌یافتگی کشورها نیست؛ کیفیت آموزش، کارآمدی نهادها، آزادی اندیشه و فرصت‌های برابر نیز نقش اساسی دارند. اما فرهنگ مطالعه می‌تواند یکی از پایه‌های شکل‌گیری سرمایه انسانی و اجتماعی باشد.
برای شروع، روزانه فقط ۲۰ دقیقه مطالعه کافی است؛ یعنی بیش از ۱۲۱ ساعت در یک سال برای یادگیری و اندیشیدن.
بیایید تصمیم بگیریم با همه مشکلات و وضعیت سخت امروز جامعه، مطالعه کتاب را برای تسکین ذهن و آلام خود در این وضعیت تمرین کنیم و از این پس گاهی بخش‌هایی از کتاب‌هایی را که می‌خوانیم ویا در حال مطالعه آن‌ها هستیم، با دیگران به اشتراک بگذاریم.
مهم‌ترین عامل عبور از دشواری‌ها، برخورداری افراد جامعه از آمادگی ذهنی و توانایی سازگاری با شرایط متغیر است.
توسعه و صلح پایدار، پیش از آنکه به سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی و زیرساختی وابسته باشد، نیازمند سرمایه‌گذاری بر ذهن، نگرش و توانمندی‌های انسانی است.
باور کنیم که مطالعه گاهی مسیری برای رسیدن به این توانمندی و حال خوب جامعه است. جامعه‌ای که می‌خواند، به‌تدریج ظرفیت بیشتری برای گفت‌وگو، مدارا، پذیرش تفاوت‌ها و مواجهه عقلانی با مسائل و دشواری ها پیدا می‌کند. ما امروز در جامعه ایران به شهروندان آگاهی نیاز داریم که به حل مسئله های سخت و دشوار کمک کنند و مطالعه کتاب این فرصت را در اختیار ما قرار میدهد.
عبور از سختی ها و بلوغ اجتماعی در جوامع توسعه یافته نیز زمانی شکل گرفت که افراد به‌جای واکنش‌های شتاب‌زده، به دنبال فهم ریشه مسائل بودند. گفت‌وگو را انتخاب کردند و به‌جای گرفتار شدن در انبوه مشکلات و تورم و ناامنی های اقتصادی، اجتماعی قدرت تشخیص و تحلیل داشتند و به حل مسئله رسیدند.
از سوی دیگر، تردید نکنیم کتاب‌خوانی اگر به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شود، می‌تواند حال عمومی را بهتر کند و آگاهانه‌تر به جنگ دشواری‌ها برویم.
گاهی چند صفحه مطالعه کتاب می‌تواند ما را از دلهره ها نجات دهد و به تأمل درباره حل مسئله های زندگی فردی و جامعه برساند. بنابراین کتاب بخوانیم؛ نه فقط برای بیشتر دانستن، بلکه برای بهتر اندیشیدن، بهتر زیستن و ساختن جامعه‌ای آگاه‌تر، مداراتر و امیدوارتر.