عصر ایران - پنجره در معماری فقط راهی برای ورود نور طبیعی یا تماشای فضای بیرون نیست؛ گاهی خودش به یکی از مهم ترین عناصر هویت بصری ساختمان تبدیل می شود. معماران در دوره ها و فرهنگ های مختلف، با استفاده از مصالحی مانند سنگ، چوب و شیشه و به کارگیری الگوهای هندسی و سازه های گوناگون، پنجره هایی طراحی کرده اند که علاوه بر تامین نور و تهویه، حریم خصوصی را حفظ می کنند و به فضا شخصیت می بخشند.
از مشبک های سنگی ظریفی که نور خورشید را به الگوهایی تماشایی تبدیل می کنند تا پنجره های رنگی کلیساها و بازشوهای قوسی در معماری سنتی، هرکدام از این عناصر حاصل ترکیبی از نیازهای اقلیمی، سلیقه هنری و مهارت سازندگان هستند. در ادامه با 9 نمونه شاخص از پنجره ها و عناصر مشبک معماری آشنا می شویم.
جالی نوعی شبکه مشبک است که بیشتر در معماری سنتی هند و بخش هایی از جنوب آسیا دیده می شود. این شبکه ها معمولا از سنگ یا گاهی چوب ساخته می شوند و با طرح های هندسی، گیاهی و نقش و نگارهای پیچیده تزئین شده اند. جالی ضمن عبور دادن نور و جریان هوا، دید مستقیم به فضای داخل را محدود می کند و سایه هایی چشم نواز روی سطوح داخلی می اندازد.
مشربیه یکی از عناصر شناخته شده معماری سنتی جهان عرب، به ویژه مصر و مناطق خاورمیانه است. این سازه معمولا از قطعات کوچک چوبی تشکیل می شود که با نظمی هندسی کنار هم قرار گرفته اند. مشربیه اغلب در بخش بیرونی پنجره یا به شکل یک پیش آمدگی چوبی ساخته می شود و افزون بر ایجاد حریم خصوصی، نور شدید خورشید را تعدیل می کند و به گردش هوا کمک می رساند.
شوجی از عناصر شاخص معماری سنتی ژاپن است که از یک قاب چوبی شبکه ای و کاغذ نیمه شفاف ژاپنی به نام واشی ساخته می شود. این صفحات معمولا به صورت کشویی حرکت می کنند و می توانند فضای داخلی را از محیط بیرون یا بخش های دیگر خانه جدا کنند. ویژگی مهم شوجی، عبور نور به شکلی ملایم و پراکنده است؛ به طوری که فضای داخلی روشن می ماند، اما نور مستقیم و خشن وارد اتاق نمی شود.
پنجره گل سرخی یکی از ویژگی های برجسته معماری گوتیک در کلیساهای اروپایی است. این پنجره معمولا شکلی دایره ای دارد و از قطعات شیشه رنگی و شبکه های سنگی ظریف تشکیل شده است. طرح های شعاعی و گل مانند آن، هنگام تابش نور خورشید، رنگ های متنوعی را به فضای داخلی می تابانند. پنجره های گل سرخی افزون بر نقش تزئینی، اغلب حامل مفاهیم مذهبی و نمادین نیز بوده اند.
پنجره لانست به پنجره ای بلند و باریک گفته می شود که در قسمت بالایی به قوسی نوک تیز ختم می شود. این نوع پنجره در معماری گوتیک، به خصوص در کلیساهای قرون وسطایی، کاربرد گسترده ای داشت. تناسب عمودی و فرم کشیده آن باعث می شود ساختمان بلندتر و ظریف تر به نظر برسد و نور طبیعی را به بخش های داخلی هدایت کند. گاهی چند پنجره لانست در کنار هم قرار می گیرند و ترکیب های معماری چشمگیری می سازند.
اوکولوس به بازشویی دایره ای گفته می شود که معمولا در سقف، گنبد یا بخش بالایی دیوار قرار می گیرد. این عنصر در معماری باستانی و بناهای تاریخی، از جمله پانتئون رم، نمونه های شاخصی دارد. اوکولوس می تواند نور طبیعی را از بالا وارد فضا کند و با ایجاد ارتباط بصری با آسمان، حس متفاوتی از گشودگی و پیوند با محیط بیرون به وجود آورد. نمونه مشهور آن، دهانه بزرگ و بدون پوشش گنبد پانتئون است.
اوریل نوعی پنجره پیش آمده است که از نمای ساختمان بیرون می زند و معمولا در طبقات بالاتر قرار دارد. برخلاف پنجره های معمولی که در امتداد سطح دیوار ساخته می شوند، اوریل با ایجاد حجمی بیرون زده، میدان دید گسترده تری فراهم می کند و نور بیشتری به فضای داخلی می رساند. این پنجره ها در معماری قرون وسطایی و ساختمان های تاریخی اروپا، به ویژه در انگلستان، دیده می شوند و گاهی با تزئینات سنگی یا چوبی همراه هستند.
قوس نعل اسبی یکی از فرم های شاخص در معماری اسلامی و معماری مغربی و اندلسی است. این قوس در قسمت بالایی از نیم دایره فراتر می رود و دو سوی آن به سمت داخل خم می شوند؛ فرمی که ظاهری شبیه نعل اسب ایجاد می کند. پنجره هایی با این شکل، افزون بر تامین نور، به نمای ساختمان هویتی متمایز می بخشند و در بناهای تاریخی اسپانیا و شمال آفریقا نمونه های چشمگیری از آن ها دیده می شود.
جاروکا نوعی پنجره یا بالکن کوچک پیش آمده در معماری سنتی هند، به ویژه در کاخ ها و بناهای راجستان، است. این عنصر معمولا با قاب های سنگی تراش خورده، ستون های ظریف و سایه بان های تزئینی ساخته می شود. جاروکا افزون بر گسترش دید به فضای بیرون، امکان مشاهده محیط را با حفظ نسبی حریم خصوصی فراهم می کرد و به یکی از نشانه های بصری معماری کاخ های هندی تبدیل شد.
این 9 نمونه نشان می دهند که پنجره در معماری می تواند نقشی بسیار فراتر از ورود نور و هوا داشته باشد. گاهی با فیلتر کردن نور شدید خورشید، آسایش حرارتی فضا را بهبود می دهد؛ گاهی حریم خصوصی ساکنان را حفظ می کند و در مواردی نیز به عنصر شاخص و هویت ساز نمای ساختمان تبدیل می شود. تفاوت میان جالی، شوجی، مشربیه یا پنجره گل سرخی نیز نشان می دهد که چگونه فرهنگ، اقلیم، مصالح و مهارت های ساخت، در شکل گیری زبان معماری هر منطقه تاثیر می گذارند.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور