عصر ایران؛ مجله تصویری سلاح - کلاهخودهای تاریخی فقط ابزارهایی برای محافظت از جنگجویان در میدان نبرد نبودند؛ برخی از آن ها به قدری ظریف و باشکوه ساخته می شدند که بیشتر به آثار هنری شباهت داشتند. یکی از نمونه های جالب این آثار، کلاهخودهای طلایی عثمانی است که با استفاده از تکنیکی خاص به نام «تومباک» ساخته می شدند؛ روشی که به صنعتگران اجازه می داد بدون استفاده از یک قطعه طلای خالص، سطحی درخشان و طلایی روی فلز ایجاد کنند.
این کلاهخودها افزون بر ظاهر خیره کننده، جزئیات تاریخی و هنری ارزشمندی را در خود جای داده اند؛ از نقش و نگارهای اسلیمی و کتیبه های خوشنویسی شده گرفته تا نشان هایی که می توانند اطلاعاتی درباره محل نگهداری و مالکیت تجهیزات نظامی در امپراتوری عثمانی ارائه دهند.
تومباک نام نوعی فلزکاری تزئینی و همچنین محصول حاصل از این تکنیک است که در دوره امپراتوری عثمانی رواج زیادی داشت. در این روش، طلا را با جیوه ترکیب می کردند تا آلیاژی خمیری شکل به نام آمالگام طلا و جیوه به دست آید. سپس این ترکیب را روی سطح فلزاتی مانند مس یا برنج می مالیدند و قطعه را حرارت می دادند.
در اثر حرارت، جیوه تبخیر می شد و لایه ای از طلا روی سطح فلز باقی می ماند. به این ترتیب، صنعتگران می توانستند سطحی طلایی، درخشان و نسبتا بادوام ایجاد کنند؛ بدون آنکه لازم باشد تمام بدنه وسیله را از طلای خالص بسازند.
این روش در ساخت انواع اشیای تزئینی، ظروف، شمعدان ها و تجهیزات نظامی کاربرد داشت. کلاهخودها، سپرها و زره های تشریفاتی از جمله محصولاتی بودند که با این تکنیک تزئین می شدند. تومباک به ویژه برای ساخت زره های نمایشی و تشریفاتی اهمیت داشت؛ زیرا افزون بر زیبایی، امکان استفاده از فلزی سبک تر و شکل پذیرتر از بسیاری از نمونه های فولادی را فراهم می کرد.
البته این روش هزینه انسانی سنگینی نیز داشت. بخار جیوه ماده ای بسیار سمی است و صنعتگرانی که هنگام حرارت دادن قطعات در معرض آن قرار می گرفتند، در معرض آسیب های جدی تنفسی و مسمومیت قرار داشتند. همین خطرات یکی از جنبه های کمتر شناخته شده تولید آثار تومباک است.
برخلاف تصور رایج، تمام کلاهخودهای فلزی تاریخی فقط برای استفاده مستقیم در میدان نبرد ساخته نمی شدند. در امپراتوری عثمانی، بخشی از تجهیزات نظامی با هدف نمایش جایگاه، قدرت و شکوه فرماندهان و نیروهای نظامی طراحی می شدند.
کلاهخودهای تومباک نمونه ای از این رویکرد بودند. بدنه مسی یا آلیاژ مس آن ها با لایه ای از طلا پوشانده می شد و گاهی با نقوش برجسته، حکاکی های ظریف و کتیبه های خوشنویسی شده تزئین می شد. نتیجه، کلاهخودی بود که از فاصله دور نیز با درخشش طلایی خود جلب توجه می کرد.
این موضوع به معنای بی استفاده بودن چنین زره هایی در شرایط نظامی نیست. شواهد تاریخی نشان می دهد که برخی تجهیزات تومباک در مناسبت های نظامی و حتی در جریان نبردها نیز حضور داشته اند؛ با این وجود، بسیاری از نمونه های پرزرق و برق بیشتر جنبه تشریفاتی و نمایشی داشتند.
یکی از جذاب ترین ویژگی های این کلاهخودها، تزئینات حکاکی شده روی سطح آن هاست. در نمونه های تاریخی، هنرمندان عثمانی از ترکیب نقوش اسلیمی، طرح های گیاهی و خطوط خوشنویسی برای آراستن بدنه استفاده می کردند.
برخی از کتیبه ها شامل آیاتی از قرآن کریم، عبارت هایی در ستایش خداوند و پیامبر اسلام و جملات حکمت آمیز بودند. چنین نوشته هایی افزون بر ارزش هنری، می توانستند جنبه اعتقادی و نمادین نیز داشته باشند. در فرهنگ نظامی آن دوران، نوشته های مذهبی روی سلاح ها و زره ها گاهی با مفهوم حفاظت معنوی و طلب یاری الهی ارتباط پیدا می کردند.
ترکیب خوشنویسی با رنگ طلایی سطح کلاهخود، جلوه ای متفاوت به این آثار می بخشید؛ به گونه ای که سطح فلزی آن ها هم زمان نقش یک وسیله نظامی و بوم هنری را ایفا می کرد.
جزئیات کوچک حک شده روی برخی از کلاهخودهای عثمانی می توانند به اندازه تزئینات بزرگ آن ها اهمیت تاریخی داشته باشند. یکی از این نشانه ها «تمغا» نام دارد؛ علامتی که در میان اقوام ترک و دیگر جوامع کوچ نشین آسیای مرکزی برای مشخص کردن مالکیت، وابستگی قبیله ای یا هویت یک خاندان استفاده می شد.
تمغاها در گذشته روی بدن دام هایی مانند اسب و گاو داغ می شدند تا مالکیت آن ها مشخص شود. بعدها استفاده از این نشانه ها به اشیای مختلف، سلاح ها و تجهیزات نظامی نیز گسترش پیدا کرد.
یکی از نمادهای شناخته شده در این زمینه به قبیله قایی تعلق دارد؛ یکی از 24 قبیله اوغوز که دودمان عثمانی نیز نسب خود را به آن مرتبط می دانست. این نشان در دوره عثمانی اهمیت ویژه ای پیدا کرد و در شکل های مختلف روی برخی تجهیزات و اشیای متعلق به مجموعه های سلطنتی دیده می شود.
نکته جالب این است که نشان مورد بحث در بسیاری از منابع و مجموعه های موزه ای با عنوان نشان زرادخانه امپراتوری عثمانی یا نشان زرادخانه ایاصوفیه مقدس نیز معرفی شده است. کلیسای بیزانسی ایا ایرنه در استانبول پس از فتح قسطنطنیه به یکی از محل های نگهداری تجهیزات نظامی عثمانی تبدیل شد و بخشی از سلاح ها و زره ها با نشان این مجموعه مشخص می شدند.
از این رو، وجود این علامت روی یک کلاهخود می تواند نشان دهنده ارتباط آن با زرادخانه سلطنتی عثمانی باشد؛ اما لزوما ثابت نمی کند که خود کلاهخود در ابتدا در کارگاه های عثمانی ساخته شده است. در واقع، بخشی از تجهیزات متعلق به حکومت ها و فرهنگ های دیگر نیز پس از جنگ ها به زرادخانه عثمانی منتقل می شدند و این نشان را دریافت می کردند.
نمونه ای از این کلاهخودهای تشریفاتی، یک کلاهخود مخروطی شکل ترکی است که بخش هایی مانند لبه محافظ، محافظ بینی، محافظ گونه ها و پوشش محافظ پشت گردن را در ساختار خود دارد. این اجزا در کنار بدنه اصلی، از سر و بخش های مختلف صورت و گردن محافظت می کردند.
در تصاویر این کلاهخود می توان فرم مخروطی بدنه، تزئینات حکاکی شده و نقوش اسلیمی را مشاهده کرد. چنین جزئیاتی به پژوهشگران و کارشناسان آثار تاریخی کمک می کنند تا درباره شیوه ساخت، وضعیت نگهداری و ویژگی های سبکی اثر اطلاعات بیشتری به دست آورند.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور