عصر ایران؛ فرزانه متین - مستند ۸۰ دقیقه‌ای «NAZA» که در سپتامبر ۲۰۲۶ در جشنواره ونیز جایزه ویژه هیأت داوران را از آن خود کرد، به‌تازگی در دست‌رس عموم قرار گرفته است.
این فیلم حاصل سه سال تحقیق درباره کشته شدن غیرنظامیان در غزه در جریان حملات ارتش اسراییل است و با تکیه بر منابع شفاهی و شهادت افرادی از درون ساختار نظامی و اطلاعاتی اسرائیل ساخته شده است. به کارگردانی یووال آبراهام و راحیل شور.
«NAZA» در زبان عبری به معنای خسارت جانبی است و در این مستند به اصطلاحی اشاره دارد که برای شمار غیرنظامیانی به کار می‌رود که پیش‌بینی می‌شود در جریان حملات هوایی کشته شوند.
در ابتدای مستند توضیح داده می‌شود افرادی که از سازمان اطلاعاتی و ارتش اسرائیل حاضر به گفت‌وگو شده‌اند، به دلیل حفظ هویت‌شان، با چهره‌های پوشیده و صداهایی تغییر داده‌شده به کمک هوش مصنوعی مقابل دوربین قرار گرفته‌اند.
در مجموع، ۲۴ افسر اطلاعاتی درباره سازوکارهای نظامی، فناوری‌های نظارتی و شیوه‌های انتخاب اهداف در محله‌های مختلف غزه صحبت می‌کنند.
آنچه این مستند را قابل توجه می‌کند، تنها افشای بخشی از سازوکارهای نظامی نیست، بلکه نشان دادن نقش فناوری و هوش مصنوعی در تصمیم‌گیری درباره مرگ و زندگی انسان‌هاست.
در واقع، فیلم به ما نشان می‌دهد چگونه سامانه‌های هوش‌مند و محاسبات نظامی به ابزاری برای تعیین اهداف تبدیل شده‌اند؛ سازوکاری که در آن، جان انسان‌ها در قالب داده‌ها و اعداد تعریف می‌شود. افسران حاضر در مستند در بخش‌هایی از گفت‌وگوهایشان به صراحت از منطق حاکم بر این عملیات سخن می‌گویند؛ منطقی که در آن، وقتی هدف نابودی یک فرد یا یک موقعیت نظامی باشد، حضور غیرنظامیان، حتی کودکان و نوزادان، مانعی جدی تلقی نمی‌شود.
یکی از دردناک‌ترین بخش‌های این مستند سیاسی و تحقیقی، جایی است که یکی از نظامیان درباره حمله به یک ساختمان توضیح می‌دهد: «پس از آنکه بمبی بر سر ساختمان انداخته می‌شد و مشخص می‌شد تعدادی از افراد غیرنظامی زنده مانده‌اند، بمب دیگری بر سر آن‌ها فرود می‌آمد.»
همین چند جمله، بیش از بسیاری از تصاویر ویرانی و کشتار، ابعاد هولناک سازوکار جنگ را آشکار می‌کند.
در طول همین ۸۰ دقیقه، مخاطب با روایتی مواجه می‌شود که قساوت و بی‌اعتنایی اسراییل به جان غیرنظامیان را نه از زبان قربانیان، بلکه از زبان کسانی می‌شنود که خود در این چرخه حضور داشته‌اند.
آنچه «NAZA» را از بسیاری از مستندهای جنگی متمایز می‌کند، این است که به نمایش تصاویر جنگ، ویرانی و تخریب بسنده نمی‌کند، بلکه تلاش دارد سازوکار شکل‌گیری خشونت را از زبان افرادی روایت کند که خود در طراحی و اجرای آن نقش داشته‌اند.
شاید تکان‌دهنده‌ترین وجه این مستند، تبدیل مرگ انسان‌ها به اعداد و ارقام باشد؛ جایی که دیگر با یک انسان، یک خانواده یا کودکی با آرزوهای ناتمام روبه‌رو نیستیم، بلکه با عددی در یک محاسبه نظامی مواجهیم.
وقتی مرگ انسان‌ها به یک مسأله ریاضی و بخشی از محاسبات عملیاتی تبدیل می‌شود، معنای انسانی آن به‌تدریج از میان می‌رود. از این منظر، «NAZA صرفاً به بازنمایی قربانیان نمی‌پردازد، بلکه ساختار خشونت و عواملی را که به تداوم آن کمک می‌کنند، مورد بررسی قرار می‌دهد.
یکی از مهم‌ترین بخش‌های فیلم به استفاده از هوش مصنوعی در شناسایی اهداف نظامی اختصاص دارد. افسران اطلاعاتی و نظامیان در گفت‌وگوهایشان درباره سامانه‌هایی صحبت می‌کنند که با استفاده از اطلاعات جمع‌آوری‌شده، افراد مظنون به عضویت در حماس را شناسایی و فهرستی از اهداف احتمالی تهیه می‌کنند.
در این میان، انتخاب هوش‌مندانه کارگردانان، سپردن بخش مهمی از روایت به افرادی است که خود در ساختار نظامی و چرخه خشونت حضور داشته‌اند.
در اینجا دیگر خبری از روایت متداول قربانیان، خبرنگاران یا شاهدان عینی نیست، بلکه مستند از درون ساختار نظامی به جنگ نگاه می‌کند و تلاش دارد سازوکار تصمیم‌گیری درباره اهداف را آشکار کند.
شاید بتوان گفت «NAZA» بیش از آنکه یک مستند جنگی متعارف باشد، به روزنامه‌نگاری تحقیقی قرابت دارد کما این که بخشی از اطلاعات و موضوعاتی که در فیلم مطرح می‌شوند، پیش‌تر طی دو سال در روزنامه گاردین و رسانه عبری‌زبان «لوکال کال» منتشر شده بودند.
با این حال، اهمیت مستند در کنار هم قرار دادن این اطلاعات و تبدیل آن‌ها به روایتی تصویری است؛ روایتی که به مخاطب اجازه می‌دهد از خلال اعتراف‌ها و توضیحات افراد حاضر در ساختار نظامی، با ابعاد پنهان تصمیم‌گیری‌های جنگی آشنا شود.
در واقع، فیلم به جای آنکه صرفاً اطلاعاتی را در اختیار مخاطب قرار دهد، او را با پرسشی اساسی مواجه می‌کند: وقتی تصمیم درباره مرگ انسان‌ها به یک سامانه محاسباتی سپرده می‌شود، مسئولیت اخلاقی و انسانی این تصمیم بر عهده چه کسی خواهد بود؟
«NAZA» از نظر فرم بصری و زبان سینمایی نیز به دلیل انتخاب پشت‌بام‌های تل‌آویو به‌عنوان فضای اصلی فیلم اهمیت دارد. دوربین در یک موقعیت دوگانه قرار می‌گیرد؛ از یک سو زندگی روزمره شهری را نشان می‌دهد و از سوی دیگر، گفت‌وگوهایی درباره سازوکار جنگ، مرگ و سرنوشت انسان‌ها را در بر می‌گیرد.
این تقابل میان آرامش ظاهری شهر و محتوای هولناک گفت‌وگوها، به یکی از عناصر معنادار فیلم تبدیل می‌شود. گویی جنگ در فاصله‌ای نه‌چندان دور جریان دارد، اما زندگی روزمره همچنان با همان نظم و آرامش ادامه پیدا می‌کند. همین تضاد، بیش از آنکه به یک انتخاب صرفاً زیبایی‌شناختی شباهت داشته باشد، حامل معنایی اخلاقی و اجتماعی است.
با همه این تفاصیل، «NAZA را می‌توان نوعی گزارش خبری بلند دانست که از امکانات سینما برای تکمیل روایت خود بهره می‌گیرد.
مصاحبه‌کننده با پرسش‌هایی که مطرح می‌کند، مکث‌هایی که میان پرسش و پاسخ شکل می‌گیرد و سکوت‌هایی که گاهی بیش از کلمات معنا دارند، قضاوت را به عهده مخاطب می‌گذارد.
فیلم نه به دنبال بازسازی صحنه‌های جنگ است و نه با استفاده از موسیقی و تصاویر احساسی می‌کوشد واکنش عاطفی تماشاگر را هدایت کند؛ بلکه اجازه می‌دهد خود گفت‌وگوها و اعتراف‌ها بار اصلی روایت را بر دوش بکشند.
شاید مهم‌ترین دستاورد فیلم همین باشد که مخاطب را با چهره‌ای کمتر دیده‌شده از جنگ مواجه می‌کند؛ جنگی که در آن، فناوری‌های پیشرفته در کنار تصمیم‌های انسانی قرار گرفته‌اند، اما مسئولیت تصمیم‌گیری همچنان بر عهده انسان‌هایی است که پشت این سامانه‌ها پنهان شده‌اند.
هوش مصنوعی می‌تواند داده‌ها را تحلیل کند، اهداف احتمالی را شناسایی کند و سرعت عملیات را افزایش دهد، اما نمی‌تواند مسؤولیت اخلاقی مرگ انسان‌ها را از دوش تصمیم‌گیرندگان بردارد.
مستند در نهایت این پرسش را پیش روی تماشاگر می‌گذارد که چگونه می‌توان در عصر فناوری، مرگ انسان‌ها را به اعداد و محاسبات تقلیل داد و همچنان از مسؤولیت انسانی سخن گفت؟ مسلماً تماشاگر پس از دیدن این مستند به‌سادگی نمی‌تواند از کنار آنچه شنیده و دیده است عبور کند.