گرایش به رفتارهای پرخطر و مصرف موادمخدر معمولا به‌صورت ناگهانی رخ نمی‌دهد، بلکه با تغییرات تدریجی و مداوم در خلق‌وخو، عملکرد روزمره و نحوه مواجهه فرد با چالش‌های زندگی همراه است. شناخت زودهنگام این نشانه‌ها بدون شتاب‌زدگی و برخورد تنبیهی، کلید اصلی پیشگیری و مداخله مؤثر به شمار می‌رود.
فاطمه فردمصطفوی در گفت‌وگو با ایسنا، گفت: گرایش به مصرف موادمخدر معمولا با یک تغییر ناگهانی و مشخص در رفتار فرد شروع نمی‌شود؛ بلکه ممکن است ابتدا با مجموعه‌ای از تغییرات تدریجی در خلق‌وخو، روابط اجتماعی و شیوه مواجهه فرد با مشکلات زندگی همراه باشد.
وی ادامه داد: یکی از نخستین نشانه‌هایی که می‌تواند زنگ خطری برای احتمال گرایش فرد به مصرف مواد باشد، تغییرات پایدار و غیرمعمول در خلق‌وخو و رفتار اوست؛ برای مثال فردی که پیش‌تر از نظر عاطفی ثبات بیشتری داشته، ممکن است به‌تدریج تحریک‌پذیر، زودرنج، پرخاشگر یا منزوی شود. گاهی نیز کاهش انگیزه، بی‌علاقگی به فعالیت‌هایی که قبلا برای فرد لذت‌بخش بوده‌اند، افت عملکرد تحصیلی یا شغلی و فاصله گرفتن از خانواده و دوستان دیده می‌شود. از نظر هیجانی، افزایش اضطراب، احساس پوچی، غمگینی، نوسانات خلقی و دشواری در مدیریت هیجان‌های ناخوشایند نیز می‌توانند از نشانه‌های هشداردهنده باشند.
این روانشناس افزود: در برخی افراد، تمایل به تجربه هیجان‌های شدید، رفتارهای تکانشی، تصمیم‌گیری‌های عجولانه و بی‌توجهی به پیامدهای رفتار نیز ممکن است افزایش پیدا کند. نکته مهم این است که هیچ یک از این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای گرایش قطعی فرد به مصرف موادمخدر نیست و این تغییرات ممکن است تحت تاثیر عوامل مختلفی مانند فشار روانی، مشکلات خانوادگی، افسردگی یا اضطراب نیز ایجاد شوند. آنچه اهمیت دارد، توجه به تغییر نسبت به الگوی رفتاری معمول فرد، تداوم این تغییرات و همراهی چند نشانه با یکدیگر است.
فردمصطفوی با بیان این‌که یکی از عوامل مهم در آسیب‌پذیری نسبت به مصرف موادمخدر، دشواری در تنظیم هیجان است، تصریح کرد: فرد در مواجهه با احساساتی مانند اضطراب، خشم، غم یا ناکامی نمی‌تواند به‌خوبی هیجان خود را مدیریت کند و ممکن است به‌تدریج به مصرف مواد به‌عنوان راهی برای کاهش موقت ناراحتی روانی یا فرار از تجربه هیجان‌های ناخوشایند روی بیاورد. بهتر است خانواده‌ها به‌جای برچسب‌زدن یا برخوردهای تنبیهی، نسبت به تغییرات رفتاری فرد حساس باشند، با او گفت‌وگو کنند و در صورت تداوم نشانه‌ها، از متخصصان سلامت روان کمک بگیرند تا تشخیص زودهنگام و مداخله به‌موقع بتواند در پیشگیری از شکل‌گیری الگوهای پرخطر مصرف مواد نقش مهمی داشته باشد.
به گفته وی، افت تحصیلی یا شغلی و بی‌توجهی به مسئولیت‌های روزمره می‌توانند از نشانه‌های مهم هشداردهنده در مسیر گرایش به مصرف مواد باشند؛ به‌ویژه زمانی که این تغییرات نسبت به عملکرد معمول فرد قابل‌توجه باشند و به‌تدریج شدت پیدا کنند. البته باید توجه داشت که این تغییرات لزوما به معنای مصرف مواد نیستند، بلکه ممکن است نشان‌دهنده وجود مشکلات روان‌شناختی یا اجتماعی دیگری نیز باشند.
این روانشناس ادامه داد: از نظر علمی، این موضوع را می‌توان از دو جنبه بررسی کرد که نخستین آن‌ها عواملی مانند کاهش انگیزه، دشواری در تمرکز، ضعف در کنترل تکانه‌ها، مشکلات تنظیم هیجان و ناتوانی در مدیریت استرس و ... است که هم عملکرد تحصیلی و شغلی را مختل می‌کنند و هم آسیب‌پذیری فرد را در برابر مصرف مواد افزایش می‌دهند. به عبارت دیگر، گاهی یک عامل زمینه‌ای مشترک، هم باعث افت عملکرد فرد می‌شود و هم احتمال گرایش او به رفتارهای پرخطر را افزایش می‌دهد.
وی افزود: جنبه دوم این است که در برخی افراد، افت تحصیلی یا شغلی می‌تواند پیامدهای اولیه یا تدریجی مصرف موادمخدر باشد. مصرف مواد ممکن است بر عملکردهای شناختی مانند توجه، حافظه، تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی تاثیر بگذارد و در نتیجه، فرد به‌تدریج در انجام وظایف روزمره، پایبندی به تعهدات و حفظ نظم زندگی با مشکل مواجه شود که حتی ممکن است بخش زیادی از زمان و انرژی روانی فرد صرف تهیه یا مصرف ماده و کنار آمدن با پیامدهای آن شود.
فردمصطفوی خاطرنشان کرد: نکته مهم این است که نباید صرفا نمرات پایین، کاهش بهره‌وری یا انجام ندادن مسئولیت‌ها را به مصرف مواد نسبت داد، بلکه آنچه اهمیت دارد، بررسی مجموعه تغییرات رفتاری و عملکردی فرد است. برای مثال، فردی که پیش‌تر مسئولیت‌پذیر بوده، به‌تدریج غیبت‌های مکرر پیدا می‌کند، تعهداتش را فراموش می‌کند، از فعالیت‌های مورد علاقه‌اش فاصله می‌گیرد و هم‌زمان تغییرات خلقی و اجتماعی نیز در او مشاهده می‌شود که نیازمند توجه و بررسی بیشتر است.
به گفته این روانشناس، در نهایت افت عملکرد را باید نه صرفا یک مشکل تحصیلی یا شغلی، بلکه گاهی نشانه‌ای از به‌هم‌خوردن تعادل روان‌شناختی و رفتاری فرد دانست که هرچه این تغییرات زودتر شناسایی شوند و به‌جای سرزنش فرد، علت آن‌ها مورد بررسی قرار گیرد، فرصت بیشتری برای پیشگیری و مداخله مؤثر وجود خواهد داشت.
وی در پایان گفت: تغییرات تدریجی خلقی و افت عملکرد روزمره اگرچه لزوماً به معنای اعتیاد نیستند، اما زنگ خطری جدی برای به‌هم‌خوردن تعادل روانی فرد محسوب می‌شوند. شناخت این علائم پیش از هرگونه پیشداوری، امکان مداخله و حمایت به‌موقع را فراهم می‌کند.