عصر ایران؛ احمد آمانی- بعد از پخش سریال «تاسیان»، بحث دربارهٔ نحوهٔ بازنمایی دوران پهلوی و به ویژه ساواک بالا گرفت. منتقدان می‌گفتند نمایش چهره‌ای ملایم از آن دوره می‌تواند به تلطیف تصویر ساختار سیاسی و امنیتی حکومت پهلوی بینجامد. اما این بحث به تدریج از نقد یک سریال فراتر رفت و به جدالی گسترده‌تر دربارهٔ نسبت میان خاطره، روایت و حقیقت تاریخی تبدیل شد؛ جدالی که در آن هر گروه، تصویری متفاوت از گذشته را پیش روی مخاطب گذاشت و هنوز هم ادامه دارد.
در میان، هوشنگ گلمکانی در گفتگویی با رضا کیانیان دربارهٔ صحت و سقم شکنجه در دوران پهلوی جویا می شود. گلمکانی به سراغ بازیگری رفته که خود شکنجه شده؛ اما دست‌برقضا یکی از نقش‌های اصلی فیلم «صد سال به این سال‌ها» را بازی می‌کند؛ نقش آقای رفیع، از طبقهٔ خوشبخت پیش از انقلاب. نقشی که نقد مخالفان را برانگیخت و عده‌ای اصرار دارند این فیلم هم زمان شاه را تلطیف کرده است؛ تا جایی که روی دیوار خانهٔ کیانیان شعارهایی علیه او نوشته شد.
پارادوکس و پرسش اساسی اینجاست: چرا کیانیان که خود به خشونت نظام‌مند ساواک اعتراف می‌کند، چنین نقشی را می‌پذیرد؟ چرا شکنجه‌شدهٔ گذشته، نقش خوشبخت گذشته را بازی می‌کند؟
به عبارتی، چگونه ممکن است هم‌زمان، هم در لای چرخهای گذشته گرفتار شوی و هم متهم به سفیدکردن همان گذشته باشی؟
گفت‌وگوی گلمکانی و کیانیان، در کنار بازگویی تجربهٔ شکنجه و سرکوب، به مسئلهٔ دشوارتری می‌رسد: ثبت یک واقعهٔ تاریخی، لزوماً به معنای برجسته‌شدن آن در حافظهٔ عمومی نیست.
کیانیان در بخش پایانی گفت‌وگو، از قول عباس کیارستمی جمله‌ای را نقل می‌کند که می‌تواند کل بحث را به سطح دیگری ببرد:
«شما هرچه تلاش کنید واقعیت را نشان بدهید، مردم باور نمی‌کنند؛ آن چیزی را که من ساخته‌ام—روایت می‌کنم—قبول می‌کنند.»
این جمله در نگاه اول ما را در چرخهای عبث از تکرار خشونت فرو می‌برد: گویی هر قدرت مستقری می‌تواند با فراغ‌بال روایت بسازد و خشونت بورزد. اما مسئله شاید فقط این نباشد که خشونتی در گذشته رخ داده یا نه. مسئله این است که یک واقعهٔ تاریخی چگونه و در چه لحظه‌ای، برای جامعه به چیزی قابل‌دیدن، قابل‌فهم و قابل‌باور بدل می‌شود؟
به زبان دیگر، «اکنون» تعیین می‌کند کدام بخش از گذشته برای ما «خوانا» شود.
برای فهم سخن کیارستمی، باید به والتر بنیامین در «تزهایی دربارهٔ فلسفهٔ تاریخ» بازگردیم. بنیامین می‌نویسد:
"تصویر حقیقی گذشته تیز و تند می‌گذرد. گذشته را فقط در هیأت تصویری می‌توان به چنگ آورد که در آن لحظه که می‌توان بازش شناخت، درخشان گردد و از آن پس دیگر هرگز دیده نشود. «حقیقت از ما نخواهد گریخت». در نظرگاه تاریخیِ تاریخی‌گری، این عبارت "گوتفریک کلر" (G. Keller) نشانگر نقطهٔ دقیقی است که در آن ماتریالیسم تاریخی، تاریخی‌گری را به دو نیم می‌کند. زیرا هر تصویری از گذشته که از سوی زمان حال به منزلهٔ یکی از مسائل امروز بازشناخته نشود، می‌رود تا برای همیشه ناپدید گردد. (آن خبرهای خوشی که مورخ [وقایع] گذشته با دلی تپنده بازگو می‌کند، ممکن است درست در لحظه‌ای که دهان خود را می‌گشاید در خاموشی گم شوند.)"
اهمیت این گزاره در بحث ما آن است که گذشته برای بنیامین، چیزی کاملاً منفصل از اکنون نیست. گذشته در لحظه‌ای خاص، هنگامی که مسئله‌ای در «اکنون» آن را احضار می‌کند، دوباره دیده می‌شود. پس مسئله فقط این نیست که «چه اتفاقی افتاده است»؛ مسئله این هم هست که جامعه در اکنون خود، کدام تصویر از گذشته را می‌تواند ببیند و با کدام تصویر ارتباط برقرار می‌کند.
از این منظر، جدال بر سر ساواک را می‌توان کمی متفاوت دید. در چند سال گذشته، هم‌زمان با تشدید بحران‌های اقتصادی، تصاویر متفاوتی از دوران پیش از انقلاب بار دیگر در فضای عمومی برجسته شده‌اند.
یکی از این تصاویر، تصویر آزادی‌های اجتماعی و سبک زندگی در دوران پهلوی است؛ تصویری که برای بخشی از جامعه، به ویژه در شرایطی که تجربهٔ امروز با فشار معیشتی گره خورده، معنای تازه‌ای پیدا کرده است.
در کنار آن، تصویر دیگری نیز وجود دارد: تصویر سرکوب سیاسی، بازداشت و شکنجهٔ مخالفان توسط دستگاه امنیتی حکومت پهلوی.
مسئله این نیست که یکی از این دو تصویر را صرفاً جایگزین دیگری کنیم. یک دورهٔ تاریخی می‌تواند هم‌زمان واجد چندین تجربهٔ متناقض باشد. پس پرسش اصلی این است که چرا در یک مقطع تاریخی، یک تصویر از گذشته برجسته می‌شود و تصویر دیگر به حاشیه می‌رود؟
ریشهٔ این تفاوت، به احتمال زیاد به مشکلات اقتصادی اکنون ما بر می‌گردد. بدین معنا که وضعیت بد اقتصادی امروز، تصویر و روحِ وضعیت معیشتی بهتر در دوران پهلوی را احضار کرده است.
اما این احضار، صرفاً یک نوستالژی نیست. در کنار فوران تصویر اقتصادی گذشته، باید به یک ذهنیت زندهٔ امروز نیز اندیشید: بخشی از جامعه آزادی‌های سیاسی و اجتماعی را نتیجهٔ رفاه اقتصادی می‌داند. پس تصویر آزادی‌های اجتماعی پیش از انقلاب را نیز خروجی رفاه اقتصادی دوران پهلوی می‌پندارد.
و دقیقا در همین نقطه، می توانیم بپرسیم پس چرا همچون آزادی‌های اجتماعی، تصویری روشن از آزادی سیاسی در دوران پهلوی نداریم؟ چون تصاویر روایت‌شده بر خفقان و استبداد سیاسی تأکید می‌کنند و اگر جامعه این خلأ و غیاب تصویر «آزادی سیاسی» در دوران پهلوی را با روایت‌های شکنجه پر کند، در حقیقت به ذهنیت «رفاه اقتصادی مساوی است با زندگی بهتر» ضربه خواهد زد.
به زبان روشن‌تر، درست به همین دلیل است که بخشی از فضای عمومی نمی‌خواهد تصویر رفاه اقتصادی—که آن را مساوی با آزادی‌های سیاسی و اجتماعی می‌پندارد—با تصویر شکنجه در دوران شاه مخدوش شود.
اکنون می توانیم پرسش مهم دیگری را مطرح کنیم: آیا این ارجاع به گذشته، می‌تواند «طلب‌کردن گذشته و نظم مستقر سیاسی‌اش» از سوی جامعه تفسیر شود؟ یا نه، این فرستادن پیامی از سوی جامعه به حاکمیت است برای اعتراض به وضعیت اکنون؟
برای واضح‌تر شدن جدل می توانیم ارجاع اخیر مارک روبیو، وزیر خارجه آمریکا به گذشته ایران و مردم را به هم مقایسه کنیم: اگر احضار بخشی از تصویر گذشته توسط مردم، «طلبِ بازگشت به گذشته» است، پس چرا از احضار تصویر گذشته توسط مارک روبیو-ها چنین برآشفته‌ایم؟ اگر واضح و مبرهن است که روبیو-ها با ارجاع به تصویری از گذشته، در پی برجسته‌کردن خواسته و هدفی در اکنون‌اند، پس چرا جامعه نباشد؟
زلال‌تر: چرا احضار تصویری از گذشته توسط جامعه، «طلب استقرار نظم مستقر در گذشته» تفسیر می‌شود، اما ارجاع روبیوها به گذشته، برای پیام و نیتی «اکنونی» تلقی می‌شود؟
کیست که نداند، ارجاع روبیو به گذشته ابزاری است برای مشروعیت دادن به محاصره و یورش به ایران و مخاطب آن هم افکار عمومی جهان است با هدف همراه کردن و همدلی کردن مردم جهان با نیات خویش؛ و ارجاع مردم به گذشته هم، اغلب فشار، گلایه و اعتراضی است به وضع کنونی با هدف همراه کردن و آگاه کردن حکام از وضعیت اکنون‌شان.
در حقیقت، احضار تصویر اقتصادی گذشته از سوی جامعه همچون تکیه‌گاه و عصای دستی عمل می کند برای به اعتراض و به رخ کشیدن وضعیت «اکنون»، پس جامعه برای برکشیدن وضعیت اکنون خویش با هدف دیده شدن توسط حکام تصویری رقابتی از گذشته را بیرون می کشد و آماده نیست این تصویر رقابتی را با روایت‌های دردناک از وضعیت اندرونی ساواک هم خدشه‌دار کند.
و از این رهگذر، می توان پرسشی اساسی‌تر مطرح کرد: اگر نقب روبیو به گذشتهٔ ایران باعث اتحاد بیشتر ایرانیان شده است، پس چرا حاکمیت با تأمل در این امر نتواند نقب جامعه به گذشته را به رهیافتی برای نزدیک‌ترشدن به مردم تفسیر کند، نه تقابل؟
در واقع برکشیدن بخشی از تصویر گذشته توسط مردم و اصرار بر آن، حامل پیامی برای خود حاکمیت در «اکنونِ ما» است؛ نه به تمنای بازگشت به گذشته و نظم مستقر در آن؛ پیامی که حاکمیت به اشتباه آن را دوگانه و تمنای بازگشت به گذشته تفسیر کرده است:
اگر با من نبودش هیچ میلی / چرا ظرف مرا بشکست لیلی؟
و دست‌برقضا، طنز تلخ ماجرا اینجاست: وقتی خود حاکمیت این احضار تصاویر گذشته را بازگشت به نظم مستقر در گذشته تفسیر می‌کند؛ چرا رقیبان حاکمیتی وی، آن را اقبال به خویش تفسیر نکنند و در کّرنا نکنند؟
مولانا گفتنی:
شیشه یک بود و به چشمش دو نمود / چون شکست او شیشه را، دیگر نبود
و اینجا می‌توان رضا کیانیان را کمی بهتر فهمید: کیانیان—جامعه اگرچه همان قربانی گذشته است، اما در «اکنون» نقشِ خوشبخت گذشته را بازی می‌کند؛ نه لزوماً برای سفیدسازی یا طلب گذشته، بلکه شاید برای حامل‌بودن یک پیام.
کیانیان—جامعه در دل یک تناقض ایستاده است؛ تناقض کسی که رنج گذشته را در تن خود حمل کرده، اما در اکنون مجبور است به همان تصاویر گذشته تکیه کند؛ تصاویری که جامعه بر اساس نیازهای امروز خود، گزینش و بازخوانی‌شان می‌کند با هدف انتقال پیام و اعتراضی به وضعیت موجود.
شاید این همان جایی باشد که سخن کیارستمی در پرتو بنیامین معنای دقیق‌تری پیدا کند. کیارستمی نمی‌گوید واقعیت اهمیت ندارد؛ می‌گوید واقعیت تنها زمانی در حافظهٔ عمومی جای می‌گیرد که در قالب روایتی قابلِ احساس و قابل باور عرضه شود. بنیامین این نکته را رادیکال‌تر می‌کند: گذشته آن‌گاه «حقیقتاً» دیده می‌شود که مسئله‌ای در اکنون آن را احضار کند.
پس می‌توان ریسک کرد و گفت: کیارستمی همان نگاه فلسفی بنیامین را در هنر کشف کرده بود. نیک بنگریم که چه می‌گوید:
«شما هرچه تلاش کنید واقعیت را—به تعبیر بنیامین: آن‌گونه که به‌منزلهٔ یکی از مسائل امروز بازشناخته نشده—نشان بدهید، مردم باور نمی‌کنند؛ آن چیزی را که من—در اکنون—روایت می‌کنم، قبول می‌کنند.»
شاید راز ماجرای کیانیان-جامعه هم همین باشد: آنها نه در حال سفیدکردن گذشته، بلکه در دل نبردی بر سر تصویر گذشته
ایستاده‌اند؛ نبردی که در آن وضعیت «اکنون» تعیین می‌کند کدام بخش از گذشته دیده شود، کدام بخش حذف شود و کدام روایت باورپذیر گردد.
منابع:
1. جدال بر سر روایت ساواک! رضا کیانیان و هوشنگ گلمکانی دربارهٔ جنجالی‌ترین مأموران ساواک در سینما
2. والتر بنیامین، «تزهایی دربارهٔ فلسفهٔ تاریخ»، ترجمهٔ مراد فرهادپور