عصر ایران ؛ حمید خدری ـ دکترای مدیریت صنعتی
مکث: نویسنده در یادداشت‌هایی که هر یک مستقل از دیگری است می‌کوشد با نگاهی تازه به پیوند انرژی و توسعه در ایران و جهان، به آگاهی عمومی کمک کند. این یادداشت، شانزدهمین شماره از این مجموعه است.
هر چند احداث نیروگاه و پالایشگاه ظرفیت تأمین انرژی کشور را افزایش می‌دهد ولی افزایش ظرفیت به‌تنهایی برای توسعه صنعتی کافی نیست. صنایع به زیرساختی نیاز دارند که بتوانند برای تأمین پایدار انرژی و تداوم تولید به آن اتکا کنند. پایداری این زیرساخت‌ها نیز به نگهداری، تعمیر و جایگزینی به‌موقع تجهیزات وابسته است. ساخت داخل از همین مسیر با توسعه پیوند می‌خورد.
ساخت داخل می‌تواند دسترسی به تجهیزات و خدمات مورد نیاز را تسهیل و زمینه شکل‌گیری دانش و توان مهندسی در کشور را فراهم آورد. بااین‌حال، هر نوع تولید داخلی به ایجاد این قابلیت‌ها منجر نمی‌شود. پرسش اصلی این است که توان تولیدی ایجادشده تا چه اندازه به استمرار عرضه انرژی، کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و ارتقای توان صنعتی کمک می‌کند؟
اهمیت یک قطعه الزاما با ارزش مالی آن متناسب نیست. کمبود قطعه‌ای ارزان‌قیمت می‌تواند مجموعه‌ای بزرگ را متوقف کند. بنابراین، امنیت تأمین را نباید صرفا با میزان درصد خرید داخلی یا خارجی سنجید. معیار مهم‌تر، دسترسی به‌موقع و مطمئن به تجهیزات، مواد و خدماتی است که استمرار کارکرد زیرساخت به آنها وابسته است. اولویت حمایت صنعتی نیز باید با توجه به اهمیت عملیاتی هر قلم، امکان جایگزینی آن و پیامدهای ناشی از کمبودش تعیین شود.
برای مثال، در پالایشگاه‌های نفت و گاز، انتخاب کاتالیست برای واحدهای پالایشی اهمیت زیادی دارد. قیمت خرید کاتالیست باید در کنار فعالیت و پایداری، عمر کارکرد، اثر بر کیفیت محصول، میزان خوردگی احتمالی و هزینه تعویض آن سنجیده شود. نمونه ارزان‌تر، اگر زودتر به تعویض نیاز پیدا کند یا عملکرد واحد را کاهش دهد، دیگر انتخابی اقتصادی برای صنعت نیست.
ارزش توان داخلی نباید فقط با تحویل محصول سنجیده شود و موارد مهمی چون تأمین سریع محموله جایگزین ،توان عیب‌یابی، اصلاح عملکرد و نتایج مثبت در آزمون های معتبر آزمایشگاهی و عملیاتی بخشی از ارزش واقعی آن است.
ساخت داخل به معنای ایجاد توان تولید کالا و ارائه خدمات در کشور است. تعیین درصد مشخصی برای استفاده از کالاها و خدمات داخلی در یک پروژه،صرفا سهم تأمین از داخل را مشخص می‌کند. تحقق این سهم به معنای شکل‌گیری دانش طراحی، تسلط بر فناوری یا رفع وابستگی به قطعات و فناوری‌های حساس خارجی نیست.
آرمان توسعه‌ای این است که آیا سازنده می‌تواند عیب محصول را تشخیص دهد، طراحی را اصلاح کند، آزمون معتبر انجام دهد و مسئولیت عملکرد آن را بپذیرد؟ آیا توانایی تولیدکننده به ساخت یک نمونه محدود است یا می‌تواند محصول را در نسل‌های بعدی بهبود دهد؟ پاسخ به این پرسش‌ها روشن می‌کند که سفارش صنعتی فقط به تحویل کالا انجامیده یا قابلیت فناورانه پایدار ایجاد کرده است.
از این منظر، قراردادهای خرید و ساخت تجهیزات باید فراتر از مشخصات محصول نهایی تنظیم شوند. انتقال دانش فنی، آموزش نیروی متخصص، مستندسازی طراحی، توسعه توان آزمون و امکان اصلاح و ارتقای محصول نیز می‌توانند بخشی از تعهدات سازنده باشند. هدف آن است که هر سفارش صنعتی، علاوه بر تأمین نیاز جاری، به افزایش توانایی تولیدکننده برای انجام سفارش‌های پیچیده‌تر در آینده کمک کند.
البته ایجاد توان فناورانه به معنای حمایت از هر تولیدکننده داخلی نیست. اگر حمایت به بازار تضمین‌شده و بدون رقابت منجر شود، ممکن است انگیزه کاهش هزینه، ارتقای کیفیت و سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه تضعیف شود.
بنابراین، سیاست ساخت داخل باید تا حد امکان زمینه فعالیت چند تأمین‌کننده مستقل و رقابت آنها بر سر کیفیت، قیمت و خدمات را فراهم کند. حمایت از تولیدکننده باید به پیشرفت قابل‌اندازه‌گیری وابسته باشد وگرنه انحصار داخلی‌بودن مالکیت یا محل تولید، چیزی جز خودفریبی در توسعه صنعتی محسوب نمی شود.
بررسی رویکرد اقتصادهای صنعتی نشان می‌دهد تقویت توان داخلی به معنای کنارگذاشتن واردات نیست. اتحادیه اروپا برای سال ۲۰۳۰ هدف‌گذاری کرده است که ظرفیت استخراج داخلی مواد خام راهبردی، دست‌کم ۱۰ درصد مصرف سالانه را پوشش دهد. علاوه بر این اتحادیه هدف گذاری نموده که سهم یک کشور خارجی از تأمین هر ماده راهبردی از ۶۵ درصد مصرف سالانه فراتر نرود تا ضمن تقویت ظرفیت داخلی وابستگی بیش از اندازه به یک تأمین‌کننده خارجی را کاهش دهد.
سنگاپور نیز برای تأمین مطمئن کالاهای ضروری و مواد اولیه بر تنوع منابع تکیه می‌کند تا در صورت بروز اختلال در خرید از یک کشور، امکان تأمین از منابع دیگر را داشته باشد. بر اساس گزارش‌های رسمی این کشور ۲۹ توافق‌نامه تجارت آزاد دارد و کشورهای طرف این توافق‌ها در مجموع بیش از ۸۵ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را در اختیار دارند.
هر چند اینگونه رویکردها نسخه‌ای آماده برای ایران نیستند ولی منطق اصلی آنها که امنیت تأمین از ترکیب ظرفیت داخلی و دسترسی به منابع متنوع خارجی حاصل می‌شود شفاف و قابل استفاده است.
در تصمیم‌گیری درباره تولید داخلی هر قلم، باید اهمیت عملیاتی آن، امکان جایگزینی، هزینه چرخه عمر، میزان وابستگی خارجی و ظرفیت یادگیری فناورانه در نظر گرفته شود. برای برخی اقلام راهبردی، حتی اگر تولید داخلی در کوتاه‌مدت هزینه بیشتری داشته باشد، ایجاد ظرفیت تولید یا تعمیر می‌تواند از نظر امنیت تأمین توجیه‌پذیر باشد.
در مقابل، برای اقلامی که دسترسی به بازارهای متنوع خارجی و جایگزینی سریع آنها امکان‌پذیر است، الزام به تولید داخلی ممکن است منابع کشور را به فعالیت‌هایی کم‌بازده اختصاص دهد.
عامل دیگری که در این تصمیم اهمیت دارد، اندازه بازار و امکان صادرات است. تولید برخی تجهیزات پیچیده به سرمایه‌گذاری اولیه، نیروی متخصص و هزینه‌های تحقیق و توسعه قابل‌توجه نیاز دارد.
اگر تقاضای داخلی محدود و نامنظم باشد، تولیدکننده نمی‌تواند از صرفه‌های ناشی از مقیاس تولید بهره‌مند شود و هزینه تمام‌شده محصول بالا باقی می‌ماند. در چنین شرایطی، همکاری میان مصرف‌کنندگان بزرگ، تجمیع تقاضا و دسترسی به بازارهای منطقه‌ای می‌تواند استمرار تولید و توجیه اقتصادی سرمایه‌گذاری را تقویت کند. بنابراین، سیاست ساخت داخل باید از ابتدا امکان توسعه بازار و صادرات را نیز در نظر بگیرد.
ساخت داخل باید از نظر اقتصادی توجیه داشته باشد و برای ارزیابی آن نباید فقط قیمت خرید را ملاک قرار داد. هزینه خرید و نصب تجهیز باید همراه با هزینه مصرف انرژی و مواد، نگهداری، تعمیر و تعویض آن محاسبه شود. زیان ناشی از توقف احتمالی تولید نیز باید در این ارزیابی لحاظ شود. در خرید خارجی، هزینه حمل، انتقال پول، محدودیت‌های قراردادی و دسترسی به خدمات پشتیبانی اهمیت دارد.
برای مقایسه منصفانه، دو گزینه داخلی و خارجی باید با عملکرد و شرایط کاری مشابه و در یک دوره زمانی یکسان بررسی شوند. همچنین باید ریسک تأمین و احتمال اختلال در دسترسی به قطعات و خدمات را در محاسبات وارد کرد. به این ترتیب، مشخص می‌شود که اختلاف قیمت اولیه تا چه اندازه با کاهش ریسک، هزینه نگهداری کمتر یا استمرار بیشتر تولید جبران می‌شود.
اگر هدف از حمایت، کسب دانش و تجربه تولید در کشور باشد، باید از ابتدا میزان بودجه، مدت حمایت و قابلیت‌های فنی مورد انتظار تعیین شود. باید مشخص باشد تولیدکننده در پایان دوره حمایت تا چه اندازه در طراحی، ساخت، آزمون، تعمیر و اصلاح محصول مستقل شده است.
ادامه حمایت نیز باید به پیشرفت در کیفیت، افزایش دانش فنی، کاهش هزینه و بهبود رقابت‌پذیری وابسته باشد.در نهایت نه می‌توان انتظار داشت همه محصولات داخلی از همان آغاز توان رقابت با نمونه‌های خارجی را داشته باشند و نه اینکه حمایت بدون هدف مشخص و ارزیابی واقعی، مستمر ادامه یابد.
در نهایت ساخت داخل فقط به معنای خرید از تولیدکننده داخلی به جای فروشنده خارجی نیست.ساخت داخل زمانی به توسعه صنعتی منجر می‌شود که سفارش‌های داخلی به یادگیری، افزایش توان مهندسی و شکل‌گیری بنگاه‌های رقابت‌پذیر منتهی شوند.حمایت زمانی در خدمت توسعه قرار می‌گیرد که این نتایج با هزینه‌ای توجیه‌پذیر و در مسیری پایدار به دست آیند.