صفحه نخست

عصرايران دو

فیلم

پادکست

ورزشی

بین الملل

فرهنگ و هنر

علم و دانش

گوناگون

صفحات داخلی

کد خبر ۱۲۰۶۵۴۷
تاریخ انتشار: ۱۰:۴۹ - ۲۵ آبان ۱۴۰۵ - 16 November 2026

پرچم‌ها از کجا آمدند و نماد شدند/ آمریکا 27 بار و افغانستان 25 بار پرچم خود را تغییر داده‌اند

اهمیت پرچم تا آنجا پیش رفته که علمی به نام پرچم‌شناسی یا وِکسیلولوژی (Vexillology) که شاخه‌ای علمی و میان‌رشته‌ای از علوم انسانی است به وجود آمده که به مطالعهٔ نظام‌مند تاریخ، نمادشناسی، کارکرد، طراحی و ساخت پرچم‌ها می‌پردازد

عصر ایران؛ محمد حسن گودرزی - از ابتدای تشکیل دولت‌ها و حکومت‌ها در زندگی بشر، هر حکومتی به دنبال ساختن یک نماد و نشانه از خود برای متمایز شدن با سایرین بود. این تمایز باید شکلی نمادین داشت و پرچم ساده‌ترین راه برای نشان دادن و شناخته شدن بود.

پرچم‌ها امروز تبدیل به بخش جدایی‌ناپذیری از حیات سیاسی دولت‌ها شده‌اند و با وجودی که نداشتن پرچم نافی حیات یک کشور نیست اما داشتن آن نه تنها نشانه وجود یک کشور بلکه نماد اتحاد و همبستگی مردم آن کشور است. با این همه تغییرات سیاسی ممکن است تغییراتی در پرچم کشورها به وجود بیاورد و گاهی کاملا آنها از شکل اولیه آن متمایز کند.

اهمیت پرچم تا آنجایی پیش رفته که علمی به نام پرچم‌شناسی یا وِکسیلولوژی (Vexillology) که شاخه‌ای علمی و میان‌رشته‌ای از علوم انسانی است به وجود آمده که به مطالعهٔ نظام‌مند تاریخ، نمادشناسی، کارکرد، طراحی و ساخت پرچم‌ها می‌پردازد. این اصطلاح را نخستین بار در اواخر دههٔ ۱۹۵۰ میلادی محقق آمریکایی، ویتنی اسمیت (Whitney Smith)، پایه‌گذاری و تدوین کرد. ریشهٔ این واژه از کلمهٔ لاتین- vexillum نوعی پرچم یا درفش نظامی در ارتش روم باستان-و پسوند یونانی logia -شناخت یا مطالعه- گرفته شده است.

رکوردداران تغییرپرچم

این موضوع که کدام کشور پرچمش را بیشتر تغییر داده؟ به تعریف تغییر بستگی دارد و در ادبیات پرچم‌شناسی دو پاسخ متفاوت دارد.

پرچم ایالات متحده آمریکا را می‌توان رکورددار تغییر دانست البته اگه تغییرات جزئی را در نظر بگیریم. طرح کنونی پرچم این کشور بیست‌وهفتمین طرح آن به شمار می‌رود، زیرا از سال ۱۷۷۷ تاکنون ۲۶ بار به‌طور رسمی این پرچم تغییر کرده است. البته این تغییرات بنیادی نبودند و با پیوستن هر ایالت تازه، یک ستاره به مجموعه ستاره‌ها اضافه شده و شمار نوارها نیز در سال ۱۸۱۸ بر عدد ۱۳ ثابت شد. پرچم ۴۸ ستاره ۴۷ سال دوام آورد و آخرین تغییر در سال ۱۹۶۰ با رسیدن هاوایی رخ داد.

اگر معیار تغییر را تغییرات بنیادین رنگ، نشان و هویت پرچم باشد، افغانستان رکورددار است. بر پایه بررسی‌های مراجع پرچم‌شناسی، افغانستان در یک قرن گذشته بیش از ۲۵ بار پرچم خود را تغییر داده است. از دوره پادشاهی و امارت تا جمهوری‌ها، حکومت‌های کمونیستی، دوره مجاهدین، سال‌های سلطه طالبان، جمهوری تحت حمایت بین‌المللی و بازگشت دوباره طالبان. پرچم امروز این کشور، به رنگ سفید ساده با شهادتین است که در ۱۵ اوت ۲۰۲۱ پذیرفته شد.

ساده‌ترین و پیچیده‌ترین پرچم‌ها

در پرچم‌شناسی، سادگی و پیچیدگی با معیارهایی مثل شمار عناصر، تنوع رنگ و امکان بازترسیم دستی سنجیده می‌شود.

از نظر سادگی، پرچم لیبی در سال‌های ۱۹۷۷ تا ۲۰۱۱ را می‌توان ساده‌ترین پرچم تاریخ دانست. مستطیلی یک‌دست سبز و بدون هیچ نشان یا نوشته‌ای که در آن دوره تنها پرچم تک‌رنگ و بی‌طرح جهان بود. پس از آن، پرچم ژاپن با یک دایره سرخ بر زمینه سفید به شمار می‌آید و لهستان و موناکو با دو نوار افقی ساده، از آن دسته پرچم‌هایی‌اند که هر کسی می‌تواند دقیقاً آنها را بکشد. اگر معیار را توانایی یک کودک در کشیدن دقیق پرچم بگذاریم، ژاپن در ساده‌ترین است.

پرچم ترکمنستان را بسیاری از طراحان به عنوان دشوارترین پرچم جهان برای ترسیم دستی می‌دانند: زمینه سبز با نواری سرخ در سمت چپ که پنج «گل» ظریف و پرجزئیاتِ قالی‌بافی روی آن نشسته است؛ طرح‌هایی که نماد پنج قبیله اصلی ترکمن‌اند. بوتان با اژدهای بزرگ و مروارید در چنگال‌ها، بلیز با داشتن تنها پرچم ملی جهان که تصویر انسان در آن به کار رفته با دو مرد تبر به دست و دوازده رنگ، و مکزیک با عقابِ در حال شکار مار روی کاکتوس، دیگر نامزدهای فهرست پیچیده‌ترین پرچم‌ها هستند.

قدیمی‌ترین پرچم

هیچ کشور مستقل و به‌رسمیت‌شناخته‌شده‌ای در جهان بدون پرچم نیست. پرچم ملی در کنار سرود و نشان رسمی، از ارکان حاکمیت و هویت بین‌المللی یک دولت ـ ملت است و همه اعضای سازمان ملل متحد پرچم رسمی دارند. آنچه به عنوان استثنا مطرح می‌شود وضعیت‌هایی غیرحاکمیتی است: سرزمین‌های وابسته یا خودمختار که پرچم مستقل ندارند و از پرچم قدرت حاکم استفاده می‌کنند، دولت‌های موقت یا در حال گذار که ممکن است چند هفته یا چند ماه بی‌پرچم بمانند، و حکومت‌های خودخوانده که عملاً بر سرزمینی کنترل دارند اما از نگاه حقوق بین‌الملل «کشور» به شمار نمی‌آیند.

درباره قدیمی‌ترین پرچم در حال استفاده نیز باید دو رکورد را از هم جدا کرد. بر پایه کتاب رکوردهای جهانی گینس، پرچم دانمارک با نام «دانه‌بروگ» قدیمی‌ترین پرچم ملی پیوسته‌مورداستفاده است: طرح کنونی آن (صلیب سفید اسکاندیناوی بر زمینه سرخ ) در ۱۶۲۵ پذیرفته شد و شکل مربعی آن در ۱۷۴۸ تثبیت شد. نخستین مقررات مدون برافراشتن پرچم در نیروی دریایی دانمارک نیز در «مقررات جنگی» کریستیان چهارم در ۸ مه ۱۶۲۵ صادر شد، هرچند شواهد نشان می‌دهد این نشان از سده پیش‌تر و حتی پیش از آن به کار می‌رفته است.

افسانه ملی دانمارک ریشه آن را به نبرد لیندانیسه در ۱۲۱۹ میلادی می‌رساند. پرچم اتریش با نوارهای سرخ ـ سفید ـ سرخ، از نظر قدمت یک طرح ثبت‌شده در اسناد رسمی رکورددار است؛ اما اتریش این طرح را از سال ۱۹۱۸ رسماً به عنوان پرچم ملی پذیرفته و بنابراین رکورد «قدمت طرح» را در اختیار دارد، نه رکورد «استفاده پیوسته».

پرچم‌ سیاره زمین

هیچ سیاره‌ای جز زمین سکونتگاه رسمی انسانی نیست و هیچ نهاد فضایی بین‌المللی پرچم قانونی برای سیارات تصویب نکرده است؛ با این حال، طرح‌های نمادین کم‌شمار نیستند.

شناخته‌شده‌ترین آن‌ها «پرچم زمین» است که جیمز کادل در سال ۱۹۷۰ طراحی کرد: دایره‌ای آبی در مرکز به نشانه زمین، دایره‌ای زرد در گوشه بالا به نشانه خورشید و دایره‌ای کوچک سفید به نشانه ماه، بر زمینه‌ای سیاه که فضای کیهانی را نشان می‌دهد.

برای مریخ نیز طرح سه‌نوار عمودی پاسکال لی، رئیس انجمن مریخ، مشهور است: نوار قرمز برای وضعیت کنونی سیاره سرخ، و نوارهای سبز و آبی با الهام از سه‌گانه مریخ کیم استنلی رابینسون، برای آینده‌ای که در آن زندگی ممکن شده است. این پرچم حتی همراه فضانوردان ناسا به فضا رفته، اما هیچ جایگاه رسمی دولتی ندارد.

اسکار پرنفلدت نیز در سال ۲۰۱۵ طرحی با هفت حلقه سفید به‌هم‌پیوسته بر زمینه‌ای آبی برای زمین ارائه کرد. برای مشتری، زحل و زهره اما حتی یک طرح پذیرفته‌شده هم وجود ندارد؛ هرچه هست، گرافیک مفهومی هنرمندان بر پایه ویژگی‌های بصری همان سیاره است.

ارسال به تلگرام