عصر ایران ؛ موحد منتقم - گاهی یک اسطوره باستانی میتواند بیش از هزاران صفحه تحلیل سیاسی، شکافهای اخلاقی جهان امروز را آشکار کند.
«ادیسه» کریستوفر نولان، اقتباسی از حماسه مشهور هومر، در ظاهر داستان بازگشت اودیسئوس از جنگ تروا به خانه است؛ اما در لایههای عمیقتر، با مفاهیمی چون جنگ، اشغال، آوارگی، فراموشی تاریخی و مسئولیت اخلاقی فاتحان سروکار دارد. مفاهیمی که تماشای فیلم را به فرصتی برای تأمل درباره یکی از طولانیترین بحرانهای جهان معاصر، یعنی فلسطین، تبدیل میکند.
در این میان، مفهوم «قانون زئوس» در فیلم اهمیت ویژهای پیدا میکند. در جهان یونان باستان، اصل مهماننوازی یا «زنیا» بر این باور استوار بود که باید با غریبهها با احترام و سخاوت رفتار کرد؛ زیرا ممکن است خدایی در لباس یک انسان باشند.
نولان این اصل را به قاعدهای اخلاقی گسترش میدهد: با دیگران همانگونه رفتار کن که دوست داری با تو رفتار کنند. اما آنچه در تروا اتفاق میافتد، دقیقاً نقض همین قاعده است. مهاجمان با استفاده از اعتماد قربانیان، راه ورود به خانههایشان را پیدا میکنند و سپس همان خانهها را به صحنه قتلعام تبدیل میکنند.
نولان همچنین نشان میدهد که پیامدهای شکستن اصول اخلاقی، در همان نقطه متوقف نمیشود. وقتی یک جامعه به خود اجازه میدهد خشونت علیه دیگری را توجیه کند، در واقع مرزهای مجاز بودن خشونت را جابهجا کرده است.
همان منطقی که امروز یک جمعیت را به بهانه امنیت از دایره انسانیت خارج میکند، فردا میتواند علیه مهاجران، مخالفان سیاسی یا حتی شهروندان همان کشور به کار گرفته شود.
در جهان امروز نیز غزه به آزمونی برای همین اصل انسانی تبدیل شده است. آیا کرامت انسان فقط زمانی اهمیت دارد که قربانی به جامعه، فرهنگ یا جغرافیای مورد علاقه ما تعلق داشته باشد؟
آیا میتوان برای برخی قربانیان اشک ریخت و رنج برخی دیگر را با ملاحظات امنیتی و سیاسی توجیه کرد؟ خطر دقیقاً از همینجا آغاز میشود: وقتی انسانیت به امتیازی گزینشی تبدیل شود و ارزش جان آدمها را هویت و منافع سیاسی تعیین کند.
البته «ادیسه» نولان را نباید صرفاً بیانیهای سیاسی علیه آمریکا یا اسرائیل دانست. اهمیت فیلم در طرح مسئلهای بنیادیتر است: یک تمدن چگونه روح خود را از دست میدهد؟
شاید پاسخ در یک تصمیم بزرگ و ناگهانی نباشد؛ شاید فروپاشی از مجموعهای از توجیههای کوچک آغاز شود؛ از جایی که برای پیروزی در جنگ، دروغ را مجاز میدانیم، برای حفظ قدرت، کشتار را توجیه میکنیم و برای دفاع از منافع خود، رنج انسانهای دیگر را نادیده میگیریم.
یکی از تأملبرانگیزترین لحظات فیلم، جایی است که اودیسئوس در گفتوگو با پنهلوپه به ماجرای اسب تروا بازمیگردد. اسبی که ظاهراً پیشکشی برای صلح بود، اما در واقع وسیلهای برای نفوذ یونانیان به شهر و نابودی آن شد.
اودیسئوس در اعترافی تلخ میگوید که ما به هر چیزی که میان انسانها مقدس بود بیاحترامی کردیم؛ اعتماد دشمن را به سلاح تبدیل کردیم و جنگ را به شکار بدل ساختیم. او سرانجام به این درک میرسد که سوزاندن دیوارهای تروا، سوزاندن تمام جهان بود؛ لحظهای که قهرمان فاتح درمییابد پیروزی نظامی الزاماً به معنای پیروزی انسانی نیست.
این اعتراف، یکی از مهمترین لحظات اخلاقی فیلم است. فاتحان ممکن است شهری را تصرف کنند، اما در این مسیر چیزی بسیار بزرگتر را از بین ببرند: حرمت خانه، اعتماد میان انسانها و قواعدی که امکان زندگی مشترک را فراهم میکند. اینجاست که میتوان از جهان اسطورهای هومر به فلسطین رسید.
تاریخ فلسطین از سال ۱۹۴۸ با آوارگی گسترده فلسطینیها و ازدسترفتن خانه و سرزمینشان گره خورده است. در جنگ ۱۹۶۷ نیز اسرائیل کرانه باختری، نوار غزه و بیتالمقدس شرقی را اشغال کرد و پس از آن، گسترش شهرکسازی و استمرار اشغال، این بحران را به زخمی چندنسلی تبدیل کرد. در سالهای اخیر نیز جنگ ویرانگر غزه، بار دیگر ابعاد انسانی این فاجعه را پیش چشم جهان قرار داده است.
در اینجا، مسئله فقط تصرف زمین نیست؛ مسئله نابودی معنای خانه است. خانه برای انسانها صرفاً مجموعهای از دیوارها نیست؛ حافظه، هویت، خانواده و احساس تعلق است.
البته قرار نیست اودیسئوس را معادل اسرائیل یا تروا را دقیقاً معادل فلسطین بدانیم. اهمیت این مقایسه در مسئلهای نهفته است که فیلم پیش روی مخاطب میگذارد: چه کسی صاحب یک سرزمین است؛ کسی که آن را تصرف کرده یا کسی که از آن رانده شده است؟ و آیا میتوان با نابودی خانه دیگری، همچنان خود را مدافع تمدن و ارزشهای انسانی دانست؟
نولان در پایان فیلم، این مسئله را به مفهومی حتی بزرگتر پیوند میزند: فراموشی تاریخی. اودیسئوس میداند که تمدنها دوباره ساخته میشوند، اما اشتباهات گذشتگان به فراموشی سپرده خواهند شد.
تاریخ نیز بارها همین چرخه را تکرار کرده است؛ از استعمار قاره آمریکا تا هولوکاست، نسلکشی رواندا و بوسنی. انسانها پس از هر فاجعه از صلح و انسانیت سخن گفتهاند، اما نسلهای بعد بار دیگر همان خشونت را با نامها و توجیهات تازه بازتولید کردهاند. فلسطین نیز بخشی از همین چرخه است؛ جایی که اشغال، آوارگی و ویرانی خانهها همچنان ادامه دارد.
این چرخه، یکی از مهمترین چالشهای اخلاقی تاریخ معاصر اسرائیل نیز به شمار میرود: چگونه حکومتی که امنیت و بقای خود را بهعنوان ضرورتی تاریخی مطرح میکند، میتواند با استمرار اشغال، گسترش شهرکها و محرومیت فلسطینیها از حقوق بنیادینشان، همان ارزشهایی را زیر پا بگذارد که امنیت و تمدن بدون آنها معنایی ندارد؟
امنیت، اگر به سلب دائمی امنیت از دیگری تبدیل شود، دیگر صرفاً دفاع از زندگی نیست؛ به سازوکاری برای بازتولید خشونت بدل میشود. و پیروزی، اگر بر نابودی خانه و جهان انسانی دیگری بنا شود، چیزی بیش از شکست اخلاقی در لباس موفقیت نظامی نخواهد بود.
شاید مهمترین پیام «ادیسه» همین باشد: تمدنها از خاکستر برمیخیزند، اما اگر حافظه اخلاقی خود را از دست بدهند، دوباره به همان خاکستر بازخواهند گشت. اسب تروا ممکن است در کتابهای تاریخ بهعنوان نماد نبوغ نظامی و پیروزی یونانیان ثبت شود، اما نباید فراموش کرد که پشت این پیروزی، شهری ویران و مردمی شکستخورده قرار داشتند.
در نهایت، «ادیسه» ما را به تأملی درباره معنای واقعی خانه، فتح و تمدن میرساند. اگر خانه چیزی بیش از دیوار و زمین است و به حافظه، هویت و تعلق گره خورده، نابودی آن را نمیتوان صرفاً یک پیروزی نظامی دانست. و اگر تمدن بر احترام به حرمت انسانها استوار است، هیچ قدرتی نمیتواند با نابودی خانه دیگری، خود را بیهزینه مدافع تمدن معرفی کند.
اودیسئوس سرانجام به خانه بازمیگردد، اما فلسطینیها هنوز در انتظار بازگشت به خانههایشان هستند. شاید تلخترین تصویر جهان امروز همین باشد: حقی که در اسطوره برای قهرمان بدیهی و طبیعی محسوب میشود، در واقعیت برای میلیونها انسان به آرزویی دستنیافتنی تبدیل شده است.
تا زمانی که جهان رنج قربانیان را فراموش کند و روایت فاتحان را جایگزین حافظه تاریخی سازد، ترواهای دیگری نیز در انتظار سوختن خواهند بود.
در نهایت، مسئله فقط سرنوشت تروا یا غزه نیست؛ مسئله جهانی است که در آن فاتحان همچنان خود را قهرمان میدانند، حتی وقتی قربانیانشان دیگر جایی برای بازگشت ندارند. شاید اودیسئوس پس از سالها سرگردانی بتواند به خانه بازگردد، اما برای تمدنی که حرمت انسان را قربانی پیروزی کرده است، بازگشت به خانه به این سادگیها نخواهد بود.
سوزاندن خانه دیگری، فقط نابودی جهان او نیست؛ آغاز سوختن جهان خود ماست.