عصر ایران- وقتی حرف از جهان زنانه در آثار آیدا پناهنده میشود، ناخودآگاه انتظار مواجهه با شخصیتهایی را داریم که در تلاطم میان استقلال و سنت، دستوپا میزنند. اما سریال «سرخ و سیاه» ما را با زنانی روبهرو میکند که انگار رنج، تنها داراییشان در قاب تصویر است. آیا پناهنده اینبار در تلهی نمایش عریان مظلومیت افتاده است؟ آنتونیا شرکا، منتقد در گفتوگو با خبرنگار عصر ایران سراغ همین پرسش رفته است که در ادامه میخوانید.
شرکا درباره بازنمایی شخصیتهای زن در «سرخ و سیاه» میگوید: به نظرم شخصیتهای زن داستان بیشازاندازه مطیع و منفعل تعریف شدهاند. شاید گفته شود اقتضای بستر تاریخی روایت چنین است؛ اما نقد اصلی به میزان تأکید بر این انقیاد است. این رویکرد باعث شده جایگاه دراماتیک شخصیتها نه از طریق کنش معنادار، بلکه صرفاً با برانگیختن ترحم ساخته شود. نمایش عریان مظلومیت نهتنها امتیاز مثبتی نیست، بلکه در تحلیل نهایی عمق پرسوناژها را تقلیل میدهد.
او ادامه داد: در کارنامه پناهنده همواره ردپای زن یا دختر جوانی با نوعی از بازیگوشی دیده میشود؛ از «تیتی» تا دختر همسایه در سریال «در انتهای شب» و اکنون فانوس در «سرخ و سیاه». در مواجهه با این شخصیتها، نگاه همدلانه کارگردان به مظلومیت مفرط، بیش از لایههای روانشناختی، هویتی نمایشی به آنها میدهد. طراحی حرکات، پوشش و لحن گفتار، بیش از آنکه پیوندی ارگانیک با درام داشته باشد، در خدمت ساخت یک فانتزی بصری از رنجی معصومانه است.
شرکا در پاسخ به این پرسش که آیا شخصیتهای زن «سرخ و سیاه» بازتاب واقعیت اجتماعیاند، با اشاره به تنوع تیپها و تجربههای زنان گفت: در جامعه امروز، زنان با سن، شغل و موقعیتهای گوناگون زندگی میکنند؛ بنابراین دیدن دختری با رفتارهای نامتعارف یا لوسبازی چندان عجیب نیست. اما در گذشته، دختری پانزدهساله ازدواج میکرد، بچهدار میشد و مسئولیت خانه و زندگی را برعهده میگرفت؛ آدمها زودتر بزرگ میشدند و چنین رفتاری در آن بستر تاریخی غریب به نظر میرسد.
شرکا در نقد یکسانانگاری موقعیت زنان در «سرخ و سیاه» میگوید: حتی در دوران قاجار، در فضای اندرونی خانهها، نظام و سلسلهمراتب قدرت وجود داشت. اقتدار یک مادر با جایگاه دختر خانه متفاوت بود و این تفاوت قدرت، از خلال درام قابل درک است. اما در این سریال، اکثر زنان در موقعیتهای مشابهی نظیر زندان، کوچنشینی، بیماری یا آوارگی قرار گرفتهاند. گویی پناهنده میخواهد هم با جبر تاریخی و هم با جبرِ روایی، ترحم مخاطب را برانگیزد؛ که این رویکرد به نظر من بیش از حد است.
شرکا در پاسخ به پرسشی درباره ارزشهای زیباییشناختی «سرخ و سیاه» گفت: این سریال از نظر بصری، طراحی صحنه و لباس، و قاببندیها نقاشانه، واجد جذابیتهای بسیاری است؛ چنانکه برخی نماها حسی از بازسازیهوشمندانه آن دوران را به مخاطب القا میکند. بااینحال، در روند داستان، با توالی حوادث قطاری روبهرو هستیم که فاقد نقاط عطف لازم برای ایجاد کشش دراماتیک است.