عصر ایران - خانواده گوزن سانان یکی از متنوع ترین گروه های پستانداران علف خوار است که اعضای آن در جنگل ها، دشت ها، کوهستان ها و تالاب های نقاط مختلف جهان زندگی می کنند. این حیوانات در اندازه ها و شکل های بسیار متفاوتی دیده می شوند؛ برخی مانند گوزن شمالی از جثه ای بسیار بزرگ و شاخ هایی عظیم برخوردارند، در حالی که گونه هایی مانند مونتجاک جثه کوچکی دارند و بعضی دیگر، مثل گوزن آبی چینی، حتی فاقد شاخ هستند.
گوزن ها به خانواده علمی Cervidae تعلق دارند و بیش از 40 گونه زنده از آن ها در جهان شناخته شده است. شاخ های آن ها که از جنس استخوان هستند، معمولا هر سال رشد می کنند و پس از مدتی می افتند تا دوباره جایگزین شوند. در بیشتر گونه ها فقط نرها شاخ دارند، اما گوزن شمالی (کاریبو) از استثناهای جالب این قاعده است که ماده های آن نیز شاخ دار هستند.
در ادامه با 12 نوع از گوزن های شناخته شده جهان و ویژگی های منحصر به فرد هرکدام آشنا می شویم.
نام علمی: Alces alces - زیستگاه: آمریکای شمالی، اروپا و شمال آسیا
گوزن شمالی یا موس بزرگ ترین عضو زنده خانواده گوزن سانان است و به خاطر جثه عظیم، پاهای بلند و شاخ های پهن و پارویی شکل خود شناخته می شود. شاخ های نرهای بالغ می توانند عرض بسیار زیادی پیدا کنند و از شاخص ترین ساختارهای شاخ در میان پستانداران به شمار می روند. این حیوان بیشتر در جنگل های سرد، مناطق باتلاقی و اطراف دریاچه ها زندگی می کند و از برگ درختان، شاخه ها و گیاهان آبزی تغذیه می کند.
نام علمی : Cervus canadensis - زیستگاه: آمریکای شمالی و بخش هایی از شرق آسیا
واپیتی که در آمریکای شمالی با نام اِلک شناخته می شود، یکی از بزرگ ترین گوزن های جهان است. این حیوان جثه ای تنومند، پوششی قهوه ای و شاخ هایی بلند و شاخه دار دارد که در نرها رشد می کنند. واپیتی ها معمولا به صورت گروهی زندگی می کنند و در فصل جفت گیری، نرها با صداهای بلند و غرشی خاص برای جلب توجه ماده ها و رقابت با رقبای خود تلاش می کنند.
نام علمی: Cervus elaphus - زیستگاه: اروپا، بخش هایی از آسیا و شمال آفریقا
گوزن قرمز یکی از شناخته شده ترین گونه های گوزن در نیمکره شمالی است. پوشش بدن این حیوان در فصل های گرم معمولا رنگی متمایل به قرمز و قهوه ای دارد و در زمستان تیره تر می شود. نرها شاخ های بزرگ و چندشاخه ای دارند که هر سال می افتند و دوباره رشد می کنند. غرش نرها در فصل جفت گیری یکی از صداهای شاخص حیات وحش جنگل های اروپا محسوب می شود.
نام علمی: Rusa unicolor - زیستگاه: جنوب و جنوب شرق آسیا
گوزن سمبر یکی از بزرگ ترین گونه های گوزن در آسیاست و در جنگل های هند، سریلانکا و بخش هایی از جنوب شرق آسیا زندگی می کند. این حیوان جثه ای قدرتمند، پوششی قهوه ای و شاخ هایی نسبتا ضخیم دارد که معمولا به سه شاخه اصلی ختم می شوند. سمبرها اغلب در نزدیکی منابع آب و پوشش گیاهی متراکم دیده می شوند و برای فرار از شکارچیانی مانند ببرها و پلنگ ها به جنگل های انبوه پناه می برند.
نام علمی: Odocoileus virginianus - زیستگاه: آمریکای شمالی، آمریکای مرکزی و بخش هایی از آمریکای جنوبی
گوزن دم سفید یکی از رایج ترین و شناخته شده ترین گونه های گوزن در قاره آمریکاست. ویژگی بارز آن، قسمت سفیدرنگ زیر دم است که هنگام احساس خطر بالا می رود و به عنوان یک علامت هشدار برای دیگر گوزن ها عمل می کند. این گونه معمولا پوششی قهوه ای مایل به قرمز در تابستان و خاکستری تر در زمستان دارد و نرهای آن هر سال شاخ های شاخه دار جدیدی می رویانند.
نام علمی: Odocoileus hemionus - زیستگاه: غرب آمریکای شمالی
گوزن قاطر به خاطر گوش های بسیار بزرگش که تا حدی شبیه گوش قاطر هستند، این نام را گرفته است. این حیوان بیشتر در مناطق کوهستانی، جنگل های باز و دشت های غرب آمریکای شمالی زندگی می کند. یکی از ویژگی های جالب آن، شکل خاص شاخ های نر است که به جای شاخه بندی معمول، به صورت دوشاخه رشد می کنند. گوزن های قاطر هنگام فرار نیز اغلب با جهش های بلند و متوالی حرکت می کنند.
نام علمی: Capreolus capreolus - زیستگاه: اروپا و بخش هایی از غرب آسیا
شوکا یکی از کوچک ترین گوزن های این فهرست است که جثه ای ظریف و پاهایی باریک دارد. پوشش بدن آن در تابستان معمولا قرمز مایل به قهوه ای و در زمستان خاکستری تر است. نرها شاخ هایی نسبتا کوتاه و ساده دارند که معمولا حداکثر سه شاخه اصلی در هر طرف آن دیده می شود. شوکاها بیشتر در جنگل های کم تراکم، حاشیه مزارع و مناطق دارای پوشش گیاهی متنوع زندگی می کنند.
نام علمی: Dama dama - زیستگاه اصلی: منطقه مدیترانه و بخش هایی از اروپا
گوزن زرد یکی از زیباترین اعضای خانواده گوزن سانان است که به خاطر لکه های سفید روی بدن و شاخ های پهن و پارویی شکل نرها شناخته می شود. رنگ پوشش این گونه می تواند از قهوه ای مایل به قرمز تا خاکستری و تقریبا سفید متغیر باشد. لکه های سفید در بسیاری از آن ها حتی در بزرگسالی نیز باقی می مانند. این گوزن ها معمولا در جنگل های باز و مراتع زندگی می کنند و به صورت گروهی دیده می شوند.
نام علمی: Axis axis - زیستگاه: هند، سریلانکا و بخش هایی از جنوب آسیا
چیتال که به نام گوزن خالدار نیز شناخته می شود، به دلیل لکه های سفید فراوان روی پوشش قهوه ای مایل به قرمز خود به راحتی قابل تشخیص است. برخلاف بسیاری از گونه ها که لکه های بدنشان در دوران بلوغ از بین می رود، این الگو در چیتال ها معمولا در تمام طول عمر حفظ می شود. آن ها اغلب در گروه های بزرگ در جنگل های باز و علفزارهای هند دیده می شوند و یکی از گونه های شاخص حیات وحش این منطقه هستند.
نام علمی: Cervus nippon - زیستگاه: شرق آسیا، به ویژه ژاپن، چین و کره
گوزن سیکا گونه ای نسبتا کوچک و ظریف است که پوشش بدن آن در فصل تابستان معمولا قهوه ای مایل به قرمز با لکه های سفید مشخص است. در زمستان، رنگ بدن بسیاری از آن ها تیره تر و خاکستری تر می شود. نرها شاخ هایی شاخه دار دارند و در فصل جفت گیری صداهای خاصی تولید می کنند. سیکاها در جنگل ها و مناطق کوهستانی زندگی می کنند و به دلیل توانایی سازگاری با محیط های مختلف، در برخی کشورهای خارج از زیستگاه طبیعی خود نیز جمعیت های مستقری ایجاد کرده اند.
نام علمی: Muntiacus - زیستگاه: جنوب و شرق آسیا
گوزن های فریادکش از کوچک ترین گوزن های جهان هستند و به خاطر جثه جمع و جور، پاهای کوتاه و چهره خاصشان شناخته می شوند. نرها شاخ های بسیار کوتاهی دارند که معمولا روی پایه های استخوانی نسبتا بلند قرار گرفته اند. یکی از ویژگی های جالب این گروه، دندان های نیش بلند در فک بالایی نرهاست که از دهان بیرون می زنند و در رقابت های میان نرها کاربرد دارند. مونتجاک ها بیشتر در جنگل های انبوه و مناطق دارای پوشش گیاهی متراکم زندگی می کنند.
نام علمی: Hydropotes inermis - زیستگاه: شرق چین و شبه جزیره کره
گوزن آبی چینی یکی از عجیب ترین اعضای خانواده گوزن سانان است؛ زیرا برخلاف تقریبا تمام گوزن های دیگر، شاخ ندارد. در عوض، نرهای این گونه دارای دندان های نیش بالایی بلند و خمیده ای هستند که از دهان بیرون می زنند و ظاهری شبیه عاج های کوچک به آن ها می دهند. این دندان ها در رقابت میان نرها و رفتارهای جفت گیری نقش دارند. گوزن آبی چینی جثه کوچکی دارد و بیشتر در اطراف تالاب ها، نیزارها و مناطق مرطوب زندگی می کند.
گونه های معرفی شده در این فهرست تنها بخشی از تنوع خانواده گوزن سانان را نشان می دهند. تفاوت میان شاخ های عظیم گوزن شمالی، لکه های سفید چیتال، گوش های بزرگ گوزن قاطر و دندان های نیش گوزن آبی چینی نشان می دهد که این خانواده در طول تکامل، سازگاری های گوناگونی برای زندگی در زیستگاه های متفاوت پیدا کرده است.
با وجود این تفاوت ها، همه این حیوانات به یک خانواده جانوری تعلق دارند و ویژگی هایی مانند سم های دو شاخه، رژیم غذایی عمدتا گیاه خواری و ساختار خاص دندان ها، آن ها را به یکدیگر پیوند می دهد.
تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور