عصر ایران؛ امیر صدرا صیام - مرگ سوگند صیادی، دختر شانزدهساله کرمانشاهی، بار دیگر ما را به یاد صحنهای میاندازد که کیانوش عیاری بیش از یک دهه پیش در فیلم «خانه پدری» به تصویر کشید؛ صحنهای هولناک از قتل دختری به دست پدر و برادرش، به نام حفظ آبروی خانواده. آن روزها بسیاری از تماشای این صحنه بر پرده سینما برآشفتند. فیلم را خشن، تلخ و غیرقابلنمایش دانستند. اما حالا، سالها پس از ساخته شدن آن فیلم، باید پرسید: آیا آنچه در «خانه پدری» دیدیم واقعاً از جنس خیال بود؟ و اگر چنین نبود، چرا به جای مواجهه با واقعیت، صورت مسئله را پاک کردیم؟
سوگند صیادی دیگر زنده نیست. بنا بر گزارش سازمان حقوق بشری ههنگاو، این دختر نوجوان روز ۲۴ آبان ۱۴۰۵ در کرمانشاه، پس از ضربوشتم، به دست پدرش از طبقه پنجم یک ساختمان به پایین پرتاب شد و جان باخت. جزئیات این پرونده و انگیزههای آن نیازمند رسیدگی و روشن شدن از سوی مراجع مسئول است، اما همین خبر تلخ کافی است تا دوباره با پرسشی قدیمی روبهرو شویم: چرا خانه، که باید امنترین پناهگاه یک کودک باشد، گاهی به خطرناکترین مکان زندگی او تبدیل میشود؟
«خانه پدری» داستان یک قتل و یک خانواده نیست؛ روایت چرخهای از خشونت است که از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود. عیاری در این فیلم، از قتل ملوک به دست پدر و برادرش آغاز میکند و در ادامه، سالها از زندگی همان خانه را به تصویر میکشد؛ خانهای که راز جنایت را در زیرزمین خود دفن کرده، اما هیچگاه از پیامدهای آن رها نمیشود. جسد دفن میشود، اما خشونت زنده میماند. سکوت برقرار میشود، اما حقیقت از میان نمیرود.
سرنوشت خود فیلم نیز به شکلی تلخ با موضوعش گره خورد. «خانه پدری» سالها در محاق توقیف ماند. در دیماه ۱۳۹۳، پس از آغاز نمایش محدود، خیلی زود از پرده پایین کشیده شد. پنج سال بعد نیز، در آبان ۱۳۹۸، پس از بازگشت دوباره به سینماها، با دستور دادستانی توقیف شد. گویی نمایش تصویری از خشونت علیه زنان، از خود آن خشونت تحملناپذیرتر بود. مسئله نه فقط نمایش یک صحنه تکاندهنده، بلکه مواجهه با واقعیتی بود که ترجیح داده میشد دیده نشود.
اما آیا با توقیف یک فیلم میتوان واقعیتی اجتماعی را هم توقیف کرد؟ آیا اگر دوربین را خاموش کنیم، خشونت هم متوقف میشود؟ آیا حذف تصویر قتل از پرده سینما، مانع تکرار آن در خانهها خواهد شد؟
پاسخ را میتوان در نامهایی جستوجو کرد که هر چند وقت یکبار به تیتر خبرها تبدیل میشوند؛ دخترانی که قربانی خشونت نزدیکترین افراد زندگیشان میشوند و بعد از مرگشان، جامعه برای مدتی کوتاه به سوگ مینشیند. از رومینا اشرفی تا سوگند صیادی، نامها تغییر میکنند، اما پرسشها همچنان پابرجا هستند. چند دختر دیگر باید قربانی شوند تا بفهمیم مسئله، یک حادثه خانوادگی یا خشم لحظهای یک پدر نیست، بلکه با مجموعهای از مناسبات قدرت، مالکیت بر بدن و زندگی زنان، سکوت در برابر خشونت و ناکافی بودن سازوکارهای حمایت از کودکان و زنان روبهرو هستیم؟
قتلهای موسوم به ناموسی را نمیتوان با توجیهاتی مانند غیرت، آبرو یا اختلافات خانوادگی از مسئولیت فردی و اجتماعی خارج کرد. هیچ مفهوم و ارزشی نمیتواند مجوز سلب حق حیات از یک انسان باشد. پدر بودن نیز نه مالکیت بر فرزند است و نه مجوز خشونت علیه او.
«خانه پدری» برخلاف بسیاری از فیلمها، با پایان نمایش تمام نشد. قصهاش از سالنهای سینما بیرون آمد و به زندگی واقعی برگشت؛ به خانههایی که پشت درهای بستهشان خشونت جریان دارد و به کودکانی که گاهی هیچ پناهی برای فرار ندارند.کیانوش عیاری فیلمش را ساخت تا چیزی را نشان دهد که وجود داشت. فیلم را توقیف کردند، اما آنچه عیاری روایت کرده بود، متوقف نشد. امروز سوگند صیادی یادآوری تلخی است از اینکه گاهی آنچه بر پرده سینما تحمل نمیشود، در واقعیت اتفاق میافتد و قربانی میگیرد.
«خانه پدری» هنوز تمام نشده است. فقط پردهاش عوض شده؛ این بار نه پرده سینما، که دیوارهای خانههایی که پشت آنها دخترانی زندگی میکنند که حق دارند بدون ترس از نزدیکترین آدمهای زندگیشان بزرگ شوند، انتخاب کنند و زنده بمانند.